अध्याय 14: ऋषियों द्वारा राजा वेन के अत्याचार का अन्त

भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिनः ।
गोप्तर्यसति वै नॄणां पश्यन्तः पशुसाम्यताम्

bhṛgvādayaste munayo lokānāṃ kṣemadarśinaḥ |
goptaryasati vai nṝṇāṃ paśyantaḥ paśusāmyatām

वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिनः ।
प्रकृत्यसम्मतं वेनं अभ्यषिञ्चन् पतिं भुवः

vīramātaramāhūya sunīthāṃ brahmavādinaḥ |
prakṛtyasammataṃ venaṃ abhyaṣiñcan patiṃ bhuvaḥ

श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् ।
निलिल्युर्दस्यवः सद्यः सर्पत्रस्ता इवाखवः

śrutvā nṛpāsanagataṃ venamatyugraśāsanam |
nililyurdasyavaḥ sadyaḥ sarpatrastā ivākhavaḥ

स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभिः ।
अवमेने महाभागान्स्तब्धः सम्भावितः स्वतः

sa ārūḍhanṛpasthāna unnaddho'ṣṭavibhūtibhiḥ |
avamene mahābhāgānstabdhaḥ sambhāvitaḥ svataḥ

एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विपः ।
पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन् इव रोदसी

evaṃ madāndha utsikto niraṅkuśa iva dvipaḥ |
paryaṭan rathamāsthāya kampayan iva rodasī

न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजाः क्वचित् ।
इति न्यवारयद् धर्मं भेरीघोषेण सर्वशः

na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ dvijāḥ kvacit |
iti nyavārayad dharmaṃ bherīghoṣeṇa sarvaśaḥ

वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् ।
विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचुः स्म सत्रिणः

venasyāvekṣya munayo durvṛttasya viceṣṭitam |
vimṛśya lokavyasanaṃ kṛpayocuḥ sma satriṇaḥ

अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् ।
दारुणि उभयतो दीप्ते इव तस्करपालयोः

aho ubhayataḥ prāptaṃ lokasya vyasanaṃ mahat |
dāruṇi ubhayato dīpte iva taskarapālayoḥ

अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हणः ।
ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात् स्वस्ति देहिनाम्

arājakabhayādeṣa kṛto rājātadarhaṇaḥ |
tato'pyāsīdbhayaṃ tvadya kathaṃ syāt svasti dehinām

अहेरिव पयःपोषः पोषकस्याप्यनर्थभृत् ।
वेनः प्रकृत्यैव खलः सुनीथागर्भसम्भवः

aheriva payaḥpoṣaḥ poṣakasyāpyanarthabhṛt |
venaḥ prakṛtyaiva khalaḥ sunīthāgarbhasambhavaḥ

निरूपितः प्रजापालः स जिघांसति वै प्रजाः ।
तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मान् तत्पातकं स्पृशेत्

nirūpitaḥ prajāpālaḥ sa jighāṃsati vai prajāḥ |
tathāpi sāntvayemāmuṃ nāsmān tatpātakaṃ spṛśet

तद् विद्वद्भिः असद्वृत्तो वेनोऽस्माभिः कृतो नृपः ।
सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत्

tad vidvadbhiḥ asadvṛtto veno'smābhiḥ kṛto nṛpaḥ |
sāntvito yadi no vācaṃ na grahīṣyatyadharmakṛt

लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्यामः स्वतेजसा ।
एवं अध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यवः
उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभिः

lokadhikkārasandagdhaṃ dahiṣyāmaḥ svatejasā |
evaṃ adhyavasāyainaṃ munayo gūḍhamanyavaḥ
upavrajyābruvan venaṃ sāntvayitvā ca sāmabhiḥ

नृपवर्य निबोधैतद् यत्ते विज्ञापयाम भोः ।
आयुःश्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम्

nṛpavarya nibodhaitad yatte vijñāpayāma bhoḥ |
āyuḥśrībalakīrtīnāṃ tava tāta vivardhanam

धर्म आचरितः पुंसां वाङ्मनःकायबुद्धिभिः ।
लोकान् विशोकान् वितरति अथ अनन्त्यमसङ्गिनाम्

dharma ācaritaḥ puṃsāṃ vāṅmanaḥkāyabuddhibhiḥ |
lokān viśokān vitarati atha anantyamasaṅginām

स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षणः ।
यस्मिन् विनष्टे नृपतिः ऐश्वर्यादवरोहति

sa te mā vinaśedvīra prajānāṃ kṣemalakṣaṇaḥ |
yasmin vinaṣṭe nṛpatiḥ aiśvaryādavarohati

राजन् असाध्वमात्येभ्यः चोरादिभ्यः प्रजा नृपः ।
रक्षन् यथा बलिं गृह्णन् इह प्रेत्य च मोदते

rājan asādhvamātyebhyaḥ corādibhyaḥ prajā nṛpaḥ |
rakṣan yathā baliṃ gṛhṇan iha pretya ca modate

यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुषः ।
इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितैः

yasya rāṣṭre pure caiva bhagavān yajñapūruṣaḥ |
ijyate svena dharmeṇa janairvarṇāśramānvitaiḥ

तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावनः ।
परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने

tasya rājño mahābhāga bhagavān bhūtabhāvanaḥ |
parituṣyati viśvātmā tiṣṭhato nijaśāsane

तस्मिन् तुष्टे किमप्राप्यं जगतां ईश्वरेश्वरे ।
लोकाः सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृताः

tasmin tuṣṭe kimaprāpyaṃ jagatāṃ īśvareśvare |
lokāḥ sapālā hyetasmai haranti balimādṛtāḥ

तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं
त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् ।
यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते
राजन् स्वदेशान् अनुरोद्धुमर्हसि

taṃ sarvalokāmarayajñasaṅgrahaṃ
trayīmayaṃ dravyamayaṃ tapomayam |
yajñairvicitrairyajato bhavāya te
rājan svadeśān anuroddhumarhasi

यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभिः
वितायमानेन सुराः कला हरेः ।
स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं
तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम्

yajñena yuṣmadviṣaye dvijātibhiḥ
vitāyamānena surāḥ kalā hareḥ |
sviṣṭāḥ sutuṣṭāḥ pradiśanti vāñchitaṃ
taddhelanaṃ nārhasi vīra ceṣṭitum

बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिनः ।
ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते

bāliśā bata yūyaṃ vā adharme dharmamāninaḥ |
ye vṛttidaṃ patiṃ hitvā jāraṃ patimupāsate

अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् ।
नानुविन्दन्ति ते भद्रं इह लोके परत्र च

avajānantyamī mūḍhā nṛparūpiṇamīśvaram |
nānuvindanti te bhadraṃ iha loke paratra ca

को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी ।
भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम्

ko yajñapuruṣo nāma yatra vo bhaktirīdṛśī |
bhartṛsnehavidūrāṇāṃ yathā jāre kuyoṣitām

विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रविः ।
पर्जन्यो धनदः सोमः क्षितिरग्निरपाम्पतिः

viṣṇurviriñco giriśa indro vāyuryamo raviḥ |
parjanyo dhanadaḥ somaḥ kṣitiragnirapāmpatiḥ

एते चान्ये च विबुधाः प्रभवो वरशापयोः ।
देहे भवन्ति नृपतेः सर्वदेवमयो नृपः

ete cānye ca vibudhāḥ prabhavo varaśāpayoḥ |
dehe bhavanti nṛpateḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सराः ।
बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्यः कोऽग्रभुक् पुमान्

tasmānmāṃ karmabhirviprā yajadhvaṃ gatamatsarāḥ |
baliṃ ca mahyaṃ harata matto'nyaḥ ko'grabhuk pumān

इत्थं विपर्ययमतिः पापीयानुत्पथं गतः ।
अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गलः

itthaṃ viparyayamatiḥ pāpīyānutpathaṃ gataḥ |
anunīyamānastadyācñāṃ na cakre bhraṣṭamaṅgalaḥ

इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजाः पण्डितमानिना ।
भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधुः

iti te'satkṛtāstena dvijāḥ paṇḍitamāninā |
bhagnāyāṃ bhavyayācñāyāṃ tasmai vidura cukrudhuḥ

हन्यतां हन्यतामेष पापः प्रकृतिदारुणः ।
जीवन् जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम्

hanyatāṃ hanyatāmeṣa pāpaḥ prakṛtidāruṇaḥ |
jīvan jagadasāvāśu kurute bhasmasād dhruvam

नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् ।
योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रपः

nāyamarhatyasadvṛtto naradevavarāsanam |
yo'dhiyajñapatiṃ viṣṇuṃ vinindatyanapatrapaḥ

को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् ।
प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजनः

ko vainaṃ paricakṣīta venamekamṛte'śubham |
prāpta īdṛśamaiśvaryaṃ yadanugrahabhājanaḥ

इत्थं व्यवसिता हन्तुं हृषयो रूढमन्यवः ।
निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया

itthaṃ vyavasitā hantuṃ hṛṣayo rūḍhamanyavaḥ |
nijaghnurhuṅkṛtairvenaṃ hatamacyutanindayā

ऋषिभिः स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् ।
सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती

ṛṣibhiḥ svāśramapadaṃ gate putrakalevaram |
sunīthā pālayāmāsa vidyāyogena śocatī

एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत् सलिलाप्लुताः ।
हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुः उपविष्टाः सरित्तटे

ekadā munayaste tu sarasvat salilāplutāḥ |
hutvāgnīn satkathāścakruḥ upaviṣṭāḥ sarittaṭe

वीक्ष्योत्थितान् तदोत्पातान् आहुर्लोक भयङ्करान् ।
अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुवः

vīkṣyotthitān tadotpātān āhurloka bhayaṅkarān |
apyabhadramanāthāyā dasyubhyo na bhavedbhuvaḥ

एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् ।
पांसुः समुत्थितो भूरिः चोराणामभिलुम्पताम्

evaṃ mṛśanta ṛṣayo dhāvatāṃ sarvatodiśam |
pāṃsuḥ samutthito bhūriḥ corāṇāmabhilumpatām

तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् ।
भर्तर्युपरते तस्मिन् अन्योन्यं च जिघांसताम्

tadupadravamājñāya lokasya vasu lumpatām |
bhartaryuparate tasmin anyonyaṃ ca jighāṃsatām

चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् ।
लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिनः

coraprāyaṃ janapadaṃ hīnasattvamarājakam |
lokānnāvārayañchaktā api taddoṣadarśinaḥ

ब्राह्मणः समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः ।
स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा

brāhmaṇaḥ samadṛk śānto dīnānāṃ samupekṣakaḥ |
sravate brahma tasyāpi bhinnabhāṇḍātpayo yathā

नाङ्गस्य वंशो राजर्षेः एष संस्थातुमर्हति ।
अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रयाः

nāṅgasya vaṃśo rājarṣeḥ eṣa saṃsthātumarhati |
amoghavīryā hi nṛpā vaṃśe'smin keśavāśrayāḥ

विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपतेः ।
ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नरः

viniścityaivamṛṣayo vipannasya mahīpateḥ |
mamanthurūruṃ tarasā tatrāsīdbāhuko naraḥ

काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनुः ।
ह्रस्वपान् निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धजः

kākakṛṣṇo'tihrasvāṅgo hrasvabāhurmahāhanuḥ |
hrasvapān nimnanāsāgro raktākṣastāmramūrdhajaḥ

तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् ।
निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत्

taṃ tu te'vanataṃ dīnaṃ kiṃ karomīti vādinam |
niṣīdetyabruvaṃstāta sa niṣādastato'bhavat

तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचराः ।
येनाहरत् जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम्

tasya vaṃśyāstu naiṣādā girikānanagocarāḥ |
yenāharat jāyamāno venakalmaṣamulbaṇam