अध्याय 29: भक्ति के प्रकार और काल की शक्ति

लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम्

lakṣaṇaṃ mahadādīnāṃ prakṛteḥ puruṣasya ca |
svarūpaṃ lakṣyate'mīṣāṃ yena tatpāramārthikam

यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते ।
भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो

yathā sāṅkhyeṣu kathitaṃ yanmūlaṃ tatpracakṣate |
bhaktiyogasya me mārgaṃ brūhi vistaraśaḥ prabho

विरागो येन पुरुषो भगवन् सर्वतो भवेत् ।
आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृतीः

virāgo yena puruṣo bhagavan sarvato bhavet |
ācakṣva jīvalokasya vividhā mama saṃsṛtīḥ

कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते ।
स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतोः कुशलं जनाः

kālasyeśvararūpasya pareṣāṃ ca parasya te |
svarūpaṃ bata kurvanti yaddhetoḥ kuśalaṃ janāḥ

लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुषः
चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये ।
श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया
त्वमाविरासीः किल योगभास्करः

lokasya mithyābhimateracakṣuṣaḥ
ciraṃ prasuptasya tamasyanāśraye |
śrāntasya karmasvanuviddhayā dhiyā
tvamāvirāsīḥ kila yogabhāskaraḥ

इति मातुर्वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनिः ।
आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दितः

iti māturvacaḥ ślakṣṇaṃ pratinandya mahāmuniḥ |
ābabhāṣe kuruśreṣṭha prītastāṃ karuṇārditaḥ

भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते ।
स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते

bhaktiyogo bahuvidho mārgairbhāmini bhāvyate |
svabhāvaguṇamārgeṇa puṃsāṃ bhāvo vibhidyate

अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा ।
संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामसः

abhisandhāya yo hiṃsāṃ dambhaṃ mātsaryameva vā |
saṃrambhī bhinnadṛgbhāvaṃ mayi kuryātsa tāmasaḥ

विषयान् अभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा ।
अर्चादौ अर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः

viṣayān abhisandhāya yaśa aiśvaryameva vā |
arcādau arcayedyo māṃ pṛthagbhāvaḥ sa rājasaḥ

कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् ।
यजेद् यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः

karmanirhāramuddiśya parasmin vā tadarpaṇam |
yajed yaṣṭavyamiti vā pṛthagbhāvaḥ sa sāttvikaḥ

मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये ।
मनोगतिः अविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ

madguṇaśrutimātreṇa mayi sarvaguhāśaye |
manogatiḥ avicchinnā yathā gaṅgāmbhaso'mbudhau

लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् ।
अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे

lakṣaṇaṃ bhaktiyogasya nirguṇasya hyudāhṛtam |
ahaitukyavyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame

सालोक्यसार्ष्टिसामीप्य सारूप्यैकत्वमप्युत ।
दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः

sālokyasārṣṭisāmīpya sārūpyaikatvamapyuta |
dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā matsevanaṃ janāḥ

स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः ।
येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते

sa eva bhaktiyogākhya ātyantika udāhṛtaḥ |
yenātivrajya triguṇaṃ madbhāvāyopapadyate

निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा ।
क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः

niṣevitenānimittena svadharmeṇa mahīyasā |
kriyāyogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśaḥ

मद्धिष्ण्य दर्शनस्पर्श पूजास्तुति अभिवन्दनैः ।
भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च

maddhiṣṇya darśanasparśa pūjāstuti abhivandanaiḥ |
bhūteṣu madbhāvanayā sattvenāsaṅgamena ca

महतां बहुमानेन दीनानां अनुकम्पया ।
मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च

mahatāṃ bahumānena dīnānāṃ anukampayā |
maitryā caivātmatulyeṣu yamena niyamena ca

आध्यात्मिकानुश्रवणात् नामसङ्कीर्तनाच्च मे ।
आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा

ādhyātmikānuśravaṇāt nāmasaṅkīrtanācca me |
ārjavenāryasaṅgena nirahaṅkriyayā tathā

मद् धर्मणो गुणैः एतैः परिसंशुद्ध आशयः ।
पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम्

mad dharmaṇo guṇaiḥ etaiḥ parisaṃśuddha āśayaḥ |
puruṣasyāñjasābhyeti śrutamātraguṇaṃ hi mām

यथा वातरथो घ्राणं आवृङ्क्ते गन्ध आशयात् ।
एवं योगरतं चेत आत्मानं अविकारि यत्

yathā vātaratho ghrāṇaṃ āvṛṅkte gandha āśayāt |
evaṃ yogarataṃ ceta ātmānaṃ avikāri yat

अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा ।
तं अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चाविडम्बनम्

ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā |
taṃ avajñāya māṃ martyaḥ kurute'rcāviḍambanam

यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् ।
हित्वार्चां भजते मौढ्याद् भस्मन्येव जुहोति सः

yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santamātmānamīśvaram |
hitvārcāṃ bhajate mauḍhyād bhasmanyeva juhoti saḥ

द्विषतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः ।
भूतेषु बद्धवैरस्य न मनः शान्तिमृच्छति

dviṣataḥ parakāye māṃ mānino bhinnadarśinaḥ |
bhūteṣu baddhavairasya na manaḥ śāntimṛcchati

अहमुच्चावचैर्द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे ।
नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः

ahamuccāvacairdravyaiḥ kriyayotpannayānaghe |
naiva tuṣye'rcito'rcāyāṃ bhūtagrāmāvamāninaḥ

अर्चादौ अर्चयेत्तावद् ईश्वरं मां स्वकर्मकृत् ।
यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम्

arcādau arcayettāvad īśvaraṃ māṃ svakarmakṛt |
yāvanna veda svahṛdi sarvabhūteṣvavasthitam

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् ।
तस्य भिन्नदृशो मृत्युः विदधे भयमुल्बणम्

ātmanaśca parasyāpi yaḥ karotyantarodaram |
tasya bhinnadṛśo mṛtyuḥ vidadhe bhayamulbaṇam

अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् ।
अर्हयेद् दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा

atha māṃ sarvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam |
arhayed dānamānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā

जीवाः श्रेष्ठा हि अजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे ।
ततः सचित्ताः प्रवराः ततश्चेन्द्रियवृत्तयः

jīvāḥ śreṣṭhā hi ajīvānāṃ tataḥ prāṇabhṛtaḥ śubhe |
tataḥ sacittāḥ pravarāḥ tataścendriyavṛttayaḥ

तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः ।
तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठाः ततः शब्दविदो वराः

tatrāpi sparśavedibhyaḥ pravarā rasavedinaḥ |
tebhyo gandhavidaḥ śreṣṭhāḥ tataḥ śabdavido varāḥ

रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदतः ।
तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाः चतुष्पादस्ततो द्विपात्

rūpabhedavidastatra tataścobhayatodataḥ |
teṣāṃ bahupadāḥ śreṣṭhāḥ catuṣpādastato dvipāt

ततो वर्णाश्च चत्वारः तेषां ब्राह्मण उत्तमः ।
ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो हि, अर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः

tato varṇāśca catvāraḥ teṣāṃ brāhmaṇa uttamaḥ |
brāhmaṇeṣvapi vedajño hi, arthajño'bhyadhikastataḥ

अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वकर्मकृत् ।
मुक्तसङ्गस्ततो भूयात् अदोग्धा धर्ममात्मनः

arthajñātsaṃśayacchettā tataḥ śreyān svakarmakṛt |
muktasaṅgastato bhūyāt adogdhā dharmamātmanaḥ

तस्मान्मय्यर्पिताशेष क्रियार्थात्मा निरन्तरः ।
मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः ।
न पश्यामि परं भूतं अकर्तुः समदर्शनात्

tasmānmayyarpitāśeṣa kriyārthātmā nirantaraḥ |
mayyarpitātmanaḥ puṃso mayi sannyastakarmaṇaḥ |
na paśyāmi paraṃ bhūtaṃ akartuḥ samadarśanāt

मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् ।
ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति

manasaitāni bhūtāni praṇamedbahumānayan |
īśvaro jīvakalayā praviṣṭo bhagavāniti

भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः ।
ययोरेकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत्

bhaktiyogaśca yogaśca mayā mānavyudīritaḥ |
yayorekatareṇaiva puruṣaḥ puruṣaṃ vrajet

एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः ।
परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम्

etadbhagavato rūpaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ daivaṃ karmaviceṣṭitam

रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते ।
भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम्

rūpabhedāspadaṃ divyaṃ kāla ityabhidhīyate |
bhūtānāṃ mahadādīnāṃ yato bhinnadṛśāṃ bhayam

योऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रयः ।
स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ कालः कलयतां प्रभुः

yo'ntaḥ praviśya bhūtāni bhūtairattyakhilāśrayaḥ |
sa viṣṇvākhyo'dhiyajño'sau kālaḥ kalayatāṃ prabhuḥ

न चास्य कश्चिद् दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः ।
आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत्

na cāsya kaścid dayito na dveṣyo na ca bāndhavaḥ |
āviśatyapramatto'sau pramattaṃ janamantakṛt

यद्भयाद् वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् ।
यद्भयाद् वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात्

yadbhayād vāti vāto'yaṃ sūryastapati yadbhayāt |
yadbhayād varṣate devo bhagaṇo bhāti yadbhayāt

यद् वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभिः सह ।
स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च

yad vanaspatayo bhītā latāścauṣadhibhiḥ saha |
sve sve kāle'bhigṛhṇanti puṣpāṇi ca phalāni ca

स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यतः ।
अग्निरिन्धे सगिरिभिः भूर्न मज्जति यद्भयात्

sravanti sarito bhītā notsarpatyudadhiryataḥ |
agnirindhe sagiribhiḥ bhūrna majjati yadbhayāt

नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमाददः ।
लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम्

nabho dadāti śvasatāṃ padaṃ yanniyamādadaḥ |
lokaṃ svadehaṃ tanute mahān saptabhirāvṛtam

गुणाभिमानिनो देवाः सर्गादिष्वस्य यद्भयात् ।
वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम्

guṇābhimānino devāḥ sargādiṣvasya yadbhayāt |
vartante'nuyugaṃ yeṣāṃ vaśa etaccarācaram

सोऽनन्तोऽन्तकरः कालो अनादिरादिकृदव्ययः ।
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्

so'nanto'ntakaraḥ kālo anādirādikṛdavyayaḥ |
janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam