अध्याय 3: मथुरा और द्वारका की लीलाओं का वर्णन

ततः स आगत्य पुरं स्वपित्रोः
चिकीर्षया शं बलदेवसंयुतः ।
निपात्य तुङ्गाद् रिपुयूथनाथं
हतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम्

tataḥ sa āgatya puraṃ svapitroḥ
cikīrṣayā śaṃ baladevasaṃyutaḥ |
nipātya tuṅgād ripuyūthanāthaṃ
hataṃ vyakarṣad vyasumojasorvyām

सान्दीपनेः सकृत् प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् ।
तस्मै प्रादाद् वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात्

sāndīpaneḥ sakṛt proktaṃ brahmādhītya savistaram |
tasmai prādād varaṃ putraṃ mṛtaṃ pañcajanodarāt

समाहुता भीष्मककन्यया ये
श्रियः सवर्णेन बुभूषयैषाम् ।
गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं
जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्णः

samāhutā bhīṣmakakanyayā ye
śriyaḥ savarṇena bubhūṣayaiṣām |
gāndharvavṛttyā miṣatāṃ svabhāgaṃ
jahre padaṃ mūrdhni dadhatsuparṇaḥ

ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वा
स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह ।
तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञान्
जघ्नेऽक्षतः शस्त्रभृतः स्वशस्त्रैः

kakudmino'viddhanaso damitvā
svayaṃvare nāgnajitīmuvāha |
tadbhagnamānānapi gṛdhyato'jñān
jaghne'kṣataḥ śastrabhṛtaḥ svaśastraiḥ

प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियाया
विधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे ।
वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्धः
क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम्

priyaṃ prabhurgrāmya iva priyāyā
vidhitsurārcchad dyutaruṃ yadarthe |
vajryādravattaṃ sagaṇo ruṣāndhaḥ
krīḍāmṛgo nūnamayaṃ vadhūnām

सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं
दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या ।
आमंत्रितस्तत् तनयाय शेषं
दत्त्वा तदन्तःपुरमाविवेश

sutaṃ mṛdhe khaṃ vapuṣā grasantaṃ
dṛṣṭvā sunābhonmathitaṃ dharitryā |
āmaṃtritastat tanayāya śeṣaṃ
dattvā tadantaḥpuramāviveśa

तत्राहृतास्ता नरदेवकन्याः
कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् ।
उत्थाय सद्यो जगृहुः प्रहर्ष
व्रीडानुरागप्रहितावलोकैः

tatrāhṛtāstā naradevakanyāḥ
kujena dṛṣṭvā harimārtabandhum |
utthāya sadyo jagṛhuḥ praharṣa
vrīḍānurāgaprahitāvalokaiḥ

आसां मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु योषिताम् ।
सविधं जगृहे पाणीन् अनुरूपः स्वमायया

āsāṃ muhūrta ekasmin nānāgāreṣu yoṣitām |
savidhaṃ jagṛhe pāṇīn anurūpaḥ svamāyayā

तास्वपत्यान्यजनयद् आत्मतुल्यानि सर्वतः ।
एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया

tāsvapatyānyajanayad ātmatulyāni sarvataḥ |
ekaikasyāṃ daśa daśa prakṛtervibubhūṣayā

कालमागधशाल्वादीन् अनीकै रुन्धतः पुरम् ।
अजीघनत् स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत्

kālamāgadhaśālvādīn anīkai rundhataḥ puram |
ajīghanat svayaṃ divyaṃ svapuṃsāṃ teja ādiśat

शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च ।
अन्यांश्च दन्तवक्रादीन् अवधीत्कांश्च घातयत्

śambaraṃ dvividaṃ bāṇaṃ muraṃ balvalameva ca |
anyāṃśca dantavakrādīn avadhītkāṃśca ghātayat

अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयोः पतितान् नृपान् ।
चचाल भूः कुरुक्षेत्रं येषां आपततां बलैः

atha te bhrātṛputrāṇāṃ pakṣayoḥ patitān nṛpān |
cacāla bhūḥ kurukṣetraṃ yeṣāṃ āpatatāṃ balaiḥ

स कर्णदुःशासनसौबलानां
कुमंत्रपाकेन हतश्रियायुषम् ।
सुयोधनं सानुचरं शयानं
भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन्

sa karṇaduḥśāsanasaubalānāṃ
kumaṃtrapākena hataśriyāyuṣam |
suyodhanaṃ sānucaraṃ śayānaṃ
bhagnorumūrvyāṃ na nananda paśyan

कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो
यद्द्रोणभीष्मार्जुन भीममूलैः ।
अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशैः
आस्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम्

kiyān bhuvo'yaṃ kṣapitorubhāro
yaddroṇabhīṣmārjuna bhīmamūlaiḥ |
aṣṭādaśākṣauhiṇiko madaṃśaiḥ
āste balaṃ durviṣahaṃ yadūnām

मिथो यदैषां भविता विवादो
मध्वामदाताम्रविलोचनानाम् ।
नैषां वधोपाय इयानतोऽन्यो
मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म

mitho yadaiṣāṃ bhavitā vivādo
madhvāmadātāmravilocanānām |
naiṣāṃ vadhopāya iyānato'nyo
mayyudyate'ntardadhate svayaṃ sma

एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् ।
नन्दयामास सुहृदः साधूनां वर्त्म दर्शयन्

evaṃ sañcintya bhagavān svarājye sthāpya dharmajam |
nandayāmāsa suhṛdaḥ sādhūnāṃ vartma darśayan

उत्तरायां धृतः पूरोः वंशः साध्वभिमन्युना ।
स वै द्रौण्यस्त्रसंछिन्नः पुनर्भगवता धृतः

uttarāyāṃ dhṛtaḥ pūroḥ vaṃśaḥ sādhvabhimanyunā |
sa vai drauṇyastrasaṃchinnaḥ punarbhagavatā dhṛtaḥ

अयाजयद् धर्मसुतं अश्वमेधैस्त्रिभिर्विभुः ।
सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रतः

ayājayad dharmasutaṃ aśvamedhaistribhirvibhuḥ |
so'pi kṣmāmanujai rakṣan reme kṛṣṇamanuvrataḥ

भगवान् अपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुगः ।
कामान् सिषेवे द्वार्वत्यां असक्तः साङ्ख्यमास्थितः

bhagavān api viśvātmā lokavedapathānugaḥ |
kāmān siṣeve dvārvatyāṃ asaktaḥ sāṅkhyamāsthitaḥ

स्निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया ।
चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना

snigdhasmitāvalokena vācā pīyūṣakalpayā |
caritreṇānavadyena śrīniketena cātmanā

इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् ।
रेमे क्षणदया दत्त क्षणस्त्रीक्षणसौहृदः

imaṃ lokamamuṃ caiva ramayan sutarāṃ yadūn |
reme kṣaṇadayā datta kṣaṇastrīkṣaṇasauhṛdaḥ

तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् ।
गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत

tasyaivaṃ ramamāṇasya saṃvatsaragaṇān bahūn |
gṛhamedheṣu yogeṣu virāgaḥ samajāyata

दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीनः स्वयं पुमान् ।
को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रतः

daivādhīneṣu kāmeṣu daivādhīnaḥ svayaṃ pumān |
ko viśrambheta yogena yogeśvaramanuvrataḥ

पुर्यां कदाचित् क्रीडद्भिः यदुभोजकुमारकैः ।
कोपिता मुनयः शेपुः भगवन् मतकोविदाः

puryāṃ kadācit krīḍadbhiḥ yadubhojakumārakaiḥ |
kopitā munayaḥ śepuḥ bhagavan matakovidāḥ

ततः कतिपयैर्मासैः वृष्णिभोज अन्धकादयः ।
ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिताः

tataḥ katipayairmāsaiḥ vṛṣṇibhoja andhakādayaḥ |
yayuḥ prabhāsaṃ saṃhṛṣṭā rathairdevavimohitāḥ

तत्र स्नात्वा पितॄन् देवान् ऋषींश्चैव तदम्भसा ।
तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददुः

tatra snātvā pitṝn devān ṛṣīṃścaiva tadambhasā |
tarpayitvātha viprebhyo gāvo bahuguṇā daduḥ

हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् ।
यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि

hiraṇyaṃ rajataṃ śayyāṃ vāsāṃsyajinakambalān |
yānaṃ rathānibhān kanyā dharāṃ vṛttikarīmapi

अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् ।
गोविप्रार्थासवः शूराः प्रणेमुर्भुवि मूर्धभिः

annaṃ corurasaṃ tebhyo dattvā bhagavadarpaṇam |
goviprārthāsavaḥ śūrāḥ praṇemurbhuvi mūrdhabhiḥ