अध्याय 2: उद्धव को श्रीकृष्ण के बालचरित की स्मृति

इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् ।
प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात् स्मारितेश्वरः

iti bhāgavataḥ pṛṣṭaḥ kṣattrā vārtāṃ priyāśrayām |
prativaktuṃ na cotseha autkaṇṭhyāt smāriteśvaraḥ

यः पञ्चहायनो मात्रा प्रातराशाय याचितः ।
तन्नैच्छत् रचयन् यस्य सपर्यां बाललीलया

yaḥ pañcahāyano mātrā prātarāśāya yācitaḥ |
tannaicchat racayan yasya saparyāṃ bālalīlayā

स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः ।
पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद् भर्तुः पादौ अनुस्मरन्

sa kathaṃ sevayā tasya kālena jarasaṃ gataḥ |
pṛṣṭo vārtāṃ pratibrūyād bhartuḥ pādau anusmaran

स मुहूर्तं अभूत्तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रिसुधया भृशम् ।
तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः

sa muhūrtaṃ abhūttūṣṇīṃ kṛṣṇāṅghrisudhayā bhṛśam |
tīvreṇa bhaktiyogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ

पुलकोद् भिन्नसर्वाङ्गो मुञ्चन्मीलद्दृशा शुचः ।
पूर्णार्थो लक्षितस्तेन स्नेहप्रसरसम्प्लुतः

pulakod bhinnasarvāṅgo muñcanmīladdṛśā śucaḥ |
pūrṇārtho lakṣitastena snehaprasarasamplutaḥ

शनकैः भगवल्लोकान् नृलोकं पुनरागतः ।
विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन्

śanakaiḥ bhagavallokān nṛlokaṃ punarāgataḥ |
vimṛjya netre viduraṃ prītyāhoddhava utsmayan

कृष्णद्युमणि निम्लोचे गीर्णेष्वजगरेण ह ।
किं नु नः कुशलं ब्रूयां गतश्रीषु गृहेष्वहम्

kṛṣṇadyumaṇi nimloce gīrṇeṣvajagareṇa ha |
kiṃ nu naḥ kuśalaṃ brūyāṃ gataśrīṣu gṛheṣvaham

दुर्भगो बत लोकोऽयं यदवो नितरामपि ।
ये संवसन्तो न विदुः हरिं मीना इवोडुपम्

durbhago bata loko'yaṃ yadavo nitarāmapi |
ye saṃvasanto na viduḥ hariṃ mīnā ivoḍupam

इङ्गितज्ञाः पुरुप्रौढा एकारामाश्च सात्वताः ।
सात्वतां ऋषभं सर्वे भूतावासममंसत

iṅgitajñāḥ puruprauḍhā ekārāmāśca sātvatāḥ |
sātvatāṃ ṛṣabhaṃ sarve bhūtāvāsamamaṃsata

देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यद् असदाश्रिताः ।
भ्राम्यते धीर्न तद्वाक्यैः आत्मन्युप्तात्मनो हरौ

devasya māyayā spṛṣṭā ye cānyad asadāśritāḥ |
bhrāmyate dhīrna tadvākyaiḥ ātmanyuptātmano harau

प्रदर्श्या तप्ततपसां अवितृप्तदृशां नृणाम् ।
आदायान्तरधाद्यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम्

pradarśyā taptatapasāṃ avitṛptadṛśāṃ nṛṇām |
ādāyāntaradhādyastu svabimbaṃ lokalocanam

यन्मर्त्यलीलौपयिकं स्वयोग
मायाबलं दर्शयता गृहीतम् ।
विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः
परं पदं भूषणभूषणाङ्गम्

yanmartyalīlaupayikaṃ svayoga
māyābalaṃ darśayatā gṛhītam |
vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ
paraṃ padaṃ bhūṣaṇabhūṣaṇāṅgam

यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये
निरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोकः ।
कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुः
अर्वाक्सृतौ कौशलमित्यमन्यत

yaddharmasūnorbata rājasūye
nirīkṣya dṛksvastyayanaṃ trilokaḥ |
kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātuḥ
arvāksṛtau kauśalamityamanyata

यस्यानुरागप्लुतहासरास
लीलावलोकप्रतिलब्धमानाः ।
व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त
धियोऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः

yasyānurāgaplutahāsarāsa
līlāvalokapratilabdhamānāḥ |
vrajastriyo dṛgbhiranupravṛtta
dhiyo'vatasthuḥ kila kṛtyaśeṣāḥ

स्वशान्तरूपेष्वितरैः स्वरूपैः
अभ्यर्द्यमानेष्वनुकम्पितात्मा ।
परावरेशो महदंशयुक्तो
ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्निः

svaśāntarūpeṣvitaraiḥ svarūpaiḥ
abhyardyamāneṣvanukampitātmā |
parāvareśo mahadaṃśayukto
hyajo'pi jāto bhagavān yathāgniḥ

मां खेदयत्येतदजस्य जन्म
विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे ।
व्रजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं
पुराद् व्यवात्सीद् यत् अनन्तवीर्यः

māṃ khedayatyetadajasya janma
viḍambanaṃ yadvasudevagehe |
vraje ca vāso'ribhayādiva svayaṃ
purād vyavātsīd yat anantavīryaḥ

दुनोति चेतः स्मरतो ममैतद्
यदाह पादावभिवन्द्य पित्रोः ।
ताताम्ब कंसाद् उरुशंकितानां
प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम्

dunoti cetaḥ smarato mamaitad
yadāha pādāvabhivandya pitroḥ |
tātāmba kaṃsād uruśaṃkitānāṃ
prasīdataṃ no'kṛtaniṣkṛtīnām

को वा अमुष्याङ्घ्रिसरोजरेणुं
विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् ।
यो विस्फुरद्भ्रूविटपेन भूमेः
भारं कृतान्तेन तिरश्चकार

ko vā amuṣyāṅghrisarojareṇuṃ
vismartumīśīta pumān vijighran |
yo visphuradbhrūviṭapena bhūmeḥ
bhāraṃ kṛtāntena tiraścakāra

दृष्टा भवद्भिः ननु राजसूये
चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धिः ।
यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग्
योगेन कस्तद्विरहं सहेत

dṛṣṭā bhavadbhiḥ nanu rājasūye
caidyasya kṛṣṇaṃ dviṣato'pi siddhiḥ |
yāṃ yoginaḥ saṃspṛhayanti samyag
yogena kastadvirahaṃ saheta

तथैव चान्ये नरलोकवीरा
य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् ।
नेत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं
पार्थास्त्रपूताः पदमापुरस्य

tathaiva cānye naralokavīrā
ya āhave kṛṣṇamukhāravindam |
netraiḥ pibanto nayanābhirāmaṃ
pārthāstrapūtāḥ padamāpurasya

स्वयं त्वसाम्यातिशयस्त्र्यधीशः
स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकामः ।
बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालैः
किरीटकोट्येडितपादपीठः

svayaṃ tvasāmyātiśayastryadhīśaḥ
svārājyalakṣmyāptasamastakāmaḥ |
baliṃ haradbhiściralokapālaiḥ
kirīṭakoṭyeḍitapādapīṭhaḥ

तत्तस्य कैङ्कर्यमलं भृतान्नो
विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् ।
तिष्ठन्निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये
न्यबोधयद्देव निधारयेति

tattasya kaiṅkaryamalaṃ bhṛtānno
viglāpayatyaṅga yadugrasenam |
tiṣṭhanniṣaṇṇaṃ parameṣṭhidhiṣṇye
nyabodhayaddeva nidhārayeti

अहो बकी यं स्तनकालकूटं
जिघांसयापाययदप्यसाध्वी ।
लेभे गतिं धात्र्युचितां ततोऽन्यं
कं वा दयालुं शरणं व्रजेम

aho bakī yaṃ stanakālakūṭaṃ
jighāṃsayāpāyayadapyasādhvī |
lebhe gatiṃ dhātryucitāṃ tato'nyaṃ
kaṃ vā dayāluṃ śaraṇaṃ vrajema

मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे
संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।
ये संयुगेऽचक्षत तार्क्ष्यपुत्र
मंसे सुनाभायुधमापतन्तम्

manye'surān bhāgavatāṃstryadhīśe
saṃrambhamārgābhiniviṣṭacittān |
ye saṃyuge'cakṣata tārkṣyaputra
maṃse sunābhāyudhamāpatantam

वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने ।
चिकीर्षुर्भगवानस्याः शमजेनाभियाचितः

vasudevasya devakyāṃ jāto bhojendrabandhane |
cikīrṣurbhagavānasyāḥ śamajenābhiyācitaḥ

ततो नन्दव्रजमितः पित्रा कंसाद् विबिभ्यता ।
एकादश समास्तत्र गूढार्चिः सबलोऽवसत्

tato nandavrajamitaḥ pitrā kaṃsād vibibhyatā |
ekādaśa samāstatra gūḍhārciḥ sabalo'vasat

परीतो वत्सपैर्वत्सान् चारयन् व्यहरद्विभुः ।
यमुनोपवने कूजद् द्विजसङ्कुलिताङ्घ्रिपे

parīto vatsapairvatsān cārayan vyaharadvibhuḥ |
yamunopavane kūjad dvijasaṅkulitāṅghripe

कौमारीं दर्शयन् चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् ।
रुदन्निव हसन्मुग्ध बालसिंहावलोकनः

kaumārīṃ darśayan ceṣṭāṃ prekṣaṇīyāṃ vrajaukasām |
rudanniva hasanmugdha bālasiṃhāvalokanaḥ

स एव गोधनं लक्ष्म्या निकेतं सितगोवृषम् ।
चारयन्ननुगान् गोपान् रणद् वेणुररीरमत्

sa eva godhanaṃ lakṣmyā niketaṃ sitagovṛṣam |
cārayannanugān gopān raṇad veṇurarīramat

प्रयुक्तान् भोजराजेन मायिनः कामरूपिणः ।
लीलया व्यनुदत्तान् तान् बालः क्रीडनकानिव

prayuktān bhojarājena māyinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
līlayā vyanudattān tān bālaḥ krīḍanakāniva

विपन्नान् विषपानेन निगृह्य भुजगाधिपम् ।
उत्थाप्यापाययद् गावः तत्तोयं प्रकृतिस्थितम्

vipannān viṣapānena nigṛhya bhujagādhipam |
utthāpyāpāyayad gāvaḥ tattoyaṃ prakṛtisthitam

अयाजयद् गोसवेन गोपराजं द्विजोत्तमैः ।
वित्तस्य चोरुभारस्य चिकीर्षन् सद्व्ययं विभुः

ayājayad gosavena goparājaṃ dvijottamaiḥ |
vittasya corubhārasya cikīrṣan sadvyayaṃ vibhuḥ

वर्षतीन्द्रे व्रजः कोपाद् भग्नमानेऽतिविह्वलः ।
गोत्रलीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता

varṣatīndre vrajaḥ kopād bhagnamāne'tivihvalaḥ |
gotralīlātapatreṇa trāto bhadrānugṛhṇatā

शरच्छशिकरैर्मृष्टं मानयन् रजनीमुखम् ।
गायन् कलपदं रेमे स्त्रीणां मण्डलमण्डनः

śaracchaśikarairmṛṣṭaṃ mānayan rajanīmukham |
gāyan kalapadaṃ reme strīṇāṃ maṇḍalamaṇḍanaḥ