अध्याय 4: यादवों का अन्त और विदुर मैत्रेय की ओर

अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् ।
तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृशुः

atha te tadanujñātā bhuktvā pītvā ca vāruṇīm |
tayā vibhraṃśitajñānā duruktairmarma paspṛśuḥ

तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् ।
निम्लोचति रवावासीत् वेणूनामिव मर्दनम्

teṣāṃ maireyadoṣeṇa viṣamīkṛtacetasām |
nimlocati ravāvāsīt veṇūnāmiva mardanam

भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तां अवलोक्य सः ।
सरस्वतीं उपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत्

bhagavān svātmamāyāyā gatiṃ tāṃ avalokya saḥ |
sarasvatīṃ upaspṛśya vṛkṣamūlamupāviśat

अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह ।
बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं सञ्जिहीर्षुणा

ahaṃ cokto bhagavatā prapannārtihareṇa ha |
badarīṃ tvaṃ prayāhīti svakulaṃ sañjihīrṣuṇā

अथापि तदभिप्रेतं जानन् अहं अरिन्दम ।
पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तुः पादविश्लेषणाक्षमः

athāpi tadabhipretaṃ jānan ahaṃ arindama |
pṛṣṭhato'nvagamaṃ bhartuḥ pādaviśleṣaṇākṣamaḥ

अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् ।
श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम्

adrākṣamekamāsīnaṃ vicinvan dayitaṃ patim |
śrīniketaṃ sarasvatyāṃ kṛtaketamaketanam

श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् ।
दोर्भिश्चतुर्भिः विदितं पीतकौशाम्बरेण च

śyāmāvadātaṃ virajaṃ praśāntāruṇalocanam |
dorbhiścaturbhiḥ viditaṃ pītakauśāmbareṇa ca

वाम ऊरौ अवधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रिसरोरुहम् ।
अपाश्रितार्भकाश्वत्थं अकृशं त्यक्तपिप्पलम्

vāma ūrau avadhiśritya dakṣiṇāṅghrisaroruham |
apāśritārbhakāśvatthaṃ akṛśaṃ tyaktapippalam

तस्मिन् महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा ।
लोकान् अनुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया

tasmin mahābhāgavato dvaipāyanasuhṛtsakhā |
lokān anucaran siddha āsasāda yadṛcchayā

तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्दः
प्रमोदभावानतकन्धरस्य ।
आश्रृण्वतो मां अनुरागहास
(समीक्षया विश्रमयन् उवाच)

tasyānuraktasya munermukundaḥ
pramodabhāvānatakandharasya |
āśrṛṇvato māṃ anurāgahāsa
(samīkṣayā viśramayan uvāca)

वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते
ददामि यत्तद् दुरवापमन्यैः ।
सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां
मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्टः

vedāhamantarmanasīpsitaṃ te
dadāmi yattad duravāpamanyaiḥ |
satre purā viśvasṛjāṃ vasūnāṃ
matsiddhikāmena vaso tvayeṣṭaḥ

स एष साधो चरमो भवानां
आसादितस्ते मदनुग्रहो यत् ।
यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं
दिष्ट्या ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या

sa eṣa sādho caramo bhavānāṃ
āsāditaste madanugraho yat |
yanmāṃ nṛlokān raha utsṛjantaṃ
diṣṭyā dadṛśvān viśadānuvṛttyā

पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये
पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे ।
ज्ञानं परं मन्महिमावभासं
यत्सूरयो भागवतं वदन्ति

purā mayā proktamajāya nābhye
padme niṣaṇṇāya mamādisarge |
jñānaṃ paraṃ manmahimāvabhāsaṃ
yatsūrayo bhāgavataṃ vadanti

इत्यादृतोक्तः परमस्य पुंसः
प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् ।
स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं
मुञ्चञ्छुचः प्राञ्जलिराबभाषे

ityādṛtoktaḥ paramasya puṃsaḥ
pratikṣaṇānugrahabhājano'ham |
snehottharomā skhalitākṣarastaṃ
muñcañchucaḥ prāñjalirābabhāṣe

को न्वीश ते पादसरोजभाजां
सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह ।
तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन्
भवत्पदाम्भोज निषेवणोत्सुकः

ko nvīśa te pādasarojabhājāṃ
sudurlabho'rtheṣu caturṣvapīha |
tathāpi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman
bhavatpadāmbhoja niṣevaṇotsukaḥ

कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य
ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् ।
कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रयः
स्वात्मन् रतेः खिद्यति धीर्विदामिह

karmāṇyanīhasya bhavo'bhavasya
te durgāśrayo'thāribhayātpalāyanam |
kālātmano yatpramadāyutāśrayaḥ
svātman rateḥ khidyati dhīrvidāmiha

मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्वं
अकुण्ठिताखण्डसदात्मबोधः ।
पृच्छेः प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्तः
तन्नो मनो मोहयतीव देव

mantreṣu māṃ vā upahūya yattvaṃ
akuṇṭhitākhaṇḍasadātmabodhaḥ |
pṛccheḥ prabho mugdha ivāpramattaḥ
tanno mano mohayatīva deva

ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं
प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् ।
अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्तः
वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम

jñānaṃ paraṃ svātmarahaḥprakāśaṃ
provāca kasmai bhagavān samagram |
api kṣamaṃ no grahaṇāya bhartaḥ
vadāñjasā yad vṛjinaṃ tarema

इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् परः ।
आदिदेश अरविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम्

ityāveditahārdāya mahyaṃ sa bhagavān paraḥ |
ādideśa aravindākṣa ātmanaḥ paramāṃ sthitim

स एवं आराधितपादतीर्थाद्
अधीततत्त्वात्मविबोधमार्गः ।
प्रणम्य पादौ परिवृत्य देवं
इहागतोऽहं विरहातुरात्मा

sa evaṃ ārādhitapādatīrthād
adhītatattvātmavibodhamārgaḥ |
praṇamya pādau parivṛtya devaṃ
ihāgato'haṃ virahāturātmā

सोऽहं तद्दर्शनाह्लाद वियोगार्तियुतः प्रभो ।
गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम्

so'haṃ taddarśanāhlāda viyogārtiyutaḥ prabho |
gamiṣye dayitaṃ tasya badaryāśramamaṇḍalam

यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवान् ऋषिः ।
मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ

yatra nārāyaṇo devo naraśca bhagavān ṛṣiḥ |
mṛdu tīvraṃ tapo dīrghaṃ tepāte lokabhāvanau

इति उद्धवाद् उपाकर्ण्य सुहृदां दुःसहं वधम् ।
ज्ञानेनाशमयत् क्षत्ता शोकं उत्पतितं बुधः

iti uddhavād upākarṇya suhṛdāṃ duḥsahaṃ vadham |
jñānenāśamayat kṣattā śokaṃ utpatitaṃ budhaḥ

स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभः ।
विश्रम्भाद् अभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे

sa taṃ mahābhāgavataṃ vrajantaṃ kauravarṣabhaḥ |
viśrambhād abhyadhattedaṃ mukhyaṃ kṛṣṇaparigrahe

ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं
यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते ।
वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णोः
भृत्याः स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति

jñānaṃ paraṃ svātmarahaḥprakāśaṃ
yadāha yogeśvara īśvaraste |
vaktuṃ bhavānno'rhati yaddhi viṣṇoḥ
bhṛtyāḥ svabhṛtyārthakṛtaścaranti

ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषिः कौषारवोऽन्ति मे ।
साक्षाद् भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता

nanu te tattvasaṃrādhya ṛṣiḥ kauṣāravo'nti me |
sākṣād bhagavatādiṣṭo martyalokaṃ jihāsatā

इति सह विदुरेण विश्वमूर्तेः
गुणकथया सुधया प्लावितोरुतापः ।
क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां
समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात्

iti saha vidureṇa viśvamūrteḥ
guṇakathayā sudhayā plāvitorutāpaḥ |
kṣaṇamiva puline yamasvasustāṃ
samuṣita aupagavirniśāṃ tato'gāt

निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजेषु
अधिरथयूथपयूथपेषु मुख्यः ।
स तु कथमवशिष्ट उद्धवो
यद्धरिरपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः

nidhanamupagateṣu vṛṣṇibhojeṣu
adhirathayūthapayūthapeṣu mukhyaḥ |
sa tu kathamavaśiṣṭa uddhavo
yaddharirapi tatyaja ākṛtiṃ tryadhīśaḥ

ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छितः ।
संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन् देहमचिन्तयत्

brahmaśāpāpadeśena kālenāmoghavāñchitaḥ |
saṃhṛtya svakulaṃ sphītaṃ tyakṣyan dehamacintayat

अस्मात् लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् ।
अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वरः

asmāt lokāduparate mayi jñānaṃ madāśrayam |
arhatyuddhava evāddhā sampratyātmavatāṃ varaḥ

नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दितः प्रभुः ।
अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन् इह तिष्ठतु

noddhavo'ṇvapi mannyūno yadguṇairnārditaḥ prabhuḥ |
ato madvayunaṃ lokaṃ grāhayan iha tiṣṭhatu

एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्टः शब्दयोनिना ।
बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना

evaṃ trilokaguruṇā sandiṣṭaḥ śabdayoninā |
badaryāśramamāsādya harimīje samādhinā

विदुरोऽप्युद्धवात् श्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः ।
क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च

viduro'pyuddhavāt śrutvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ |
krīḍayopāttadehasya karmāṇi ślāghitāni ca

देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् ।
अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम्

dehanyāsaṃ ca tasyaivaṃ dhīrāṇāṃ dhairyavardhanam |
anyeṣāṃ duṣkarataraṃ paśūnāṃ viklavātmanām

आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् ।
ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वलः

ātmānaṃ ca kuruśreṣṭha kṛṣṇena manasekṣitam |
dhyāyan gate bhāgavate ruroda premavihvalaḥ

कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ ।
प्रापद्यत स्वःसरितं यत्र मित्रासुतो मुनिः

kālindyāḥ katibhiḥ siddha ahobhirbharatarṣabha |
prāpadyata svaḥsaritaṃ yatra mitrāsuto muniḥ