अध्याय 28: अष्टांग योग और भगवद्रूप का ध्यान

योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे ।
मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम्

yogasya lakṣaṇaṃ vakṣye sabījasya nṛpātmaje |
mano yenaiva vidhinā prasannaṃ yāti satpatham

स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् ।
दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मवित् चरणार्चनम्

svadharmācaraṇaṃ śaktyā vidharmācca nivartanam |
daivāllabdhena santoṣa ātmavit caraṇārcanam

ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा ।
मितमेध्यादनं शश्वद् विविक्तक्षेमसेवनम्

grāmyadharmanivṛttiśca mokṣadharmaratistathā |
mitamedhyādanaṃ śaśvad viviktakṣemasevanam

अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रहः ।
ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम्

ahiṃsā satyamasteyaṃ yāvadarthaparigrahaḥ |
brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ svādhyāyaḥ puruṣārcanam

मौनं सदाऽऽसनजयः स्थैर्यं प्राणजयः शनैः ।
प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि

maunaṃ sadā''sanajayaḥ sthairyaṃ prāṇajayaḥ śanaiḥ |
pratyāhāraścendriyāṇāṃ viṣayānmanasā hṛdi

स्वधिष्ण्यानां एकदेशे मनसा प्राणधारणम् ।
वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मनः

svadhiṣṇyānāṃ ekadeśe manasā prāṇadhāraṇam |
vaikuṇṭhalīlābhidhyānaṃ samādhānaṃ tathātmanaḥ

एतैः अन्यैश्च पथिभिः मनो दुष्टमसत्पथम् ।
बुद्ध्या युञ्जीत शनकैः जितप्राणो ह्यतन्द्रितः

etaiḥ anyaiśca pathibhiḥ mano duṣṭamasatpatham |
buddhyā yuñjīta śanakaiḥ jitaprāṇo hyatandritaḥ

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् ।
तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋजुकायः समभ्यसेत्

śucau deśe pratiṣṭhāpya vijitāsana āsanam |
tasmin svasti samāsīna ṛjukāyaḥ samabhyaset

प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।
प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरं अचञ्चलम्

prāṇasya śodhayenmārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
pratikūlena vā cittaṃ yathā sthiraṃ acañcalam

मनोऽचिरात्स्याद् विरजं जितश्वासस्य योगिनः ।
वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम्

mano'cirātsyād virajaṃ jitaśvāsasya yoginaḥ |
vāyvagnibhyāṃ yathā lohaṃ dhmātaṃ tyajati vai malam

प्राणायामैः दहेद् दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषान् ।
प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान्गुणान्

prāṇāyāmaiḥ dahed doṣān dhāraṇābhiśca kilbiṣān |
pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarānguṇān

यदा मनः स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् ।
काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्वनासाग्रावलोकनः

yadā manaḥ svaṃ virajaṃ yogena susamāhitam |
kāṣṭhāṃ bhagavato dhyāyet svanāsāgrāvalokanaḥ

प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् ।
नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम्

prasannavadanāmbhojaṃ padmagarbhāruṇekṣaṇam |
nīlotpaladalaśyāmaṃ śaṅkhacakragadādharam

लसत्पङ्कज किञ्जल्क पीतकौशेयवाससम् ।
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कौस्तुभामुक्तकन्धरम्

lasatpaṅkaja kiñjalka pītakauśeyavāsasam |
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhāmuktakandharam

मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया ।
परार्ध्यहारवलय किरीटाङ्गदनूपुरम्

mattadvirephakalayā parītaṃ vanamālayā |
parārdhyahāravalaya kirīṭāṅgadanūpuram

काञ्चीगुणोल्लसत् श्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् ।
दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयन वर्धनम्

kāñcīguṇollasat śroṇiṃ hṛdayāmbhojaviṣṭaram |
darśanīyatamaṃ śāntaṃ manonayana vardhanam

अपीच्यदर्शनं शश्वत् सर्वलोकनमस्कृतम् ।
सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम्

apīcyadarśanaṃ śaśvat sarvalokanamaskṛtam |
santaṃ vayasi kaiśore bhṛtyānugrahakātaram

कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् ।
ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मनः

kīrtanyatīrthayaśasaṃ puṇyaślokayaśaskaram |
dhyāyeddevaṃ samagrāṅgaṃ yāvanna cyavate manaḥ

स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् ।
प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेत् शुद्धभावेन चेतसा

sthitaṃ vrajantamāsīnaṃ śayānaṃ vā guhāśayam |
prekṣaṇīyehitaṃ dhyāyet śuddhabhāvena cetasā

तस्मिन्लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् ।
विलक्ष्यैकत्र संयुज्याद् अङ्गे भगवतो मुनिः

tasminlabdhapadaṃ cittaṃ sarvāvayavasaṃsthitam |
vilakṣyaikatra saṃyujyād aṅge bhagavato muniḥ

सञ्चिन्तयेद् भगवतश्चरणारविन्दं
वज्राङ्कुशध्वज सरोरुह लाञ्छनाढ्यम् ।
उत्तुङ्गरक्तविलसन् नखचक्रवाल
ज्योत्स्नाभिराहतमहद् हृदयान्धकारम्

sañcintayed bhagavataścaraṇāravindaṃ
vajrāṅkuśadhvaja saroruha lāñchanāḍhyam |
uttuṅgaraktavilasan nakhacakravāla
jyotsnābhirāhatamahad hṛdayāndhakāram

यच्छौचनिःसृतसरित् प्रवरोदकेन ।
तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत् ।
ध्यातुर्मनःशमलशैलनिसृष्टवज्रं
ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम्

yacchaucaniḥsṛtasarit pravarodakena |
tīrthena mūrdhnyadhikṛtena śivaḥ śivo'bhūt |
dhyāturmanaḥśamalaśailanisṛṣṭavajraṃ
dhyāyecciraṃ bhagavataścaraṇāravindam

जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या
लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः ।
ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत्
संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात्

jānudvayaṃ jalajalocanayā jananyā
lakṣmyākhilasya suravanditayā vidhātuḥ |
ūrvornidhāya karapallavarociṣā yat
saṃlālitaṃ hṛdi vibhorabhavasya kuryāt

ऊरू सुपर्णभुजयोरधि शोभमानौ
ओजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ ।
व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान
काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बबिम्बम्

ūrū suparṇabhujayoradhi śobhamānau
ojonidhī atasikākusumāvabhāsau |
vyālambipītavaravāsasi vartamāna
kāñcīkalāpaparirambhi nitambabimbam

नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं
यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् ।
व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य
ध्यायेद् द्वयं विशदहारमयूखगौरम्

nābhihradaṃ bhuvanakośaguhodarasthaṃ
yatrātmayonidhiṣaṇākhilalokapadmam |
vyūḍhaṃ harinmaṇivṛṣastanayoramuṣya
dhyāyed dvayaṃ viśadahāramayūkhagauram

वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूतेः
पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् ।
कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं
कुर्यान्मनस्यखिल लोकनमस्कृतस्य

vakṣo'dhivāsamṛṣabhasya mahāvibhūteḥ
puṃsāṃ manonayananirvṛtimādadhānam |
kaṇṭhaṃ ca kaustubhamaṇeradhibhūṣaṇārthaṃ
kuryānmanasyakhila lokanamaskṛtasya

बाहूंश्च मन्दरगिरेः परिवर्तनेन
निर्णिक्तबाहुवलयान् अधिलोकपालान् ।
सञ्चिन्तयेद् दशशतारमसह्यतेजः
शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम्

bāhūṃśca mandaragireḥ parivartanena
nirṇiktabāhuvalayān adhilokapālān |
sañcintayed daśaśatāramasahyatejaḥ
śaṅkhaṃ ca tatkarasaroruharājahaṃsam

कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत
दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन ।
मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां
चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे

kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta
digdhāmarātibhaṭaśoṇitakardamena |
mālāṃ madhuvratavarūthagiropaghuṣṭāṃ
caityasya tattvamamalaṃ maṇimasya kaṇṭhe

भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्तेः
सञ्चिन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् ।
यद्विस्फुरन् मकरकुण्डलवल्गितेन ।
विद्योतितामलकपोलमुदारनासम्

bhṛtyānukampitadhiyeha gṛhītamūrteḥ
sañcintayed bhagavato vadanāravindam |
yadvisphuran makarakuṇḍalavalgitena |
vidyotitāmalakapolamudāranāsam

यच्छ्रीनिकेतमलिभिः परिसेव्यमानं
भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् ।
मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं
ध्यायेन् मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु

yacchrīniketamalibhiḥ parisevyamānaṃ
bhūtyā svayā kuṭilakuntalavṛndajuṣṭam |
mīnadvayāśrayamadhikṣipadabjanetraṃ
dhyāyen manomayamatandrita ullasadbhru

तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर
तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णोः ।
स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं
ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम्

tasyāvalokamadhikaṃ kṛpayātighora
tāpatrayopaśamanāya nisṛṣṭamakṣṇoḥ |
snigdhasmitānuguṇitaṃ vipulaprasādaṃ
dhyāyecciraṃ vipulabhāvanayā guhāyām

हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र
शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् ।
सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य
भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य

hāsaṃ hareravanatākhilalokatīvra
śokāśrusāgaraviśoṣaṇamatyudāram |
sammohanāya racitaṃ nijamāyayāsya
bhrūmaṇḍalaṃ munikṛte makaradhvajasya

ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ
भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति ।
ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोः
भक्त्यार्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत्

dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭha
bhāsāruṇāyitatanudvijakundapaṅkti |
dhyāyetsvadehakuhare'vasitasya viṣṇoḥ
bhaktyārdrayārpitamanā na pṛthagdidṛkṣet

एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो
भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् ।
औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानः
तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते

evaṃ harau bhagavati pratilabdhabhāvo
bhaktyā dravaddhṛdaya utpulakaḥ pramodāt |
autkaṇṭhyabāṣpakalayā muhurardyamānaḥ
taccāpi cittabaḍiśaṃ śanakairviyuṅkte

मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं
निर्वाणमृच्छति मनः सहसा यथार्चिः ।
आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेकम्
अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः

muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ
nirvāṇamṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ |
ātmānamatra puruṣo'vyavadhānamekam
anvīkṣate pratinivṛttaguṇapravāhaḥ

सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या
तस्मिन् महिम्न्यवसितः सुखदुःखबाह्ये ।
हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दुःखयोर्यत्
स्वात्मन्विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः

so'pyetayā caramayā manaso nivṛttyā
tasmin mahimnyavasitaḥ sukhaduḥkhabāhye |
hetutvamapyasati kartari duḥkhayoryat
svātmanvidhatta upalabdhaparātmakāṣṭhaḥ

देहं च तं न चरमः स्थितमुत्थितं वा
सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् ।
दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं
वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः

dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitamutthitaṃ vā
siddho vipaśyati yato'dhyagamatsvarūpam |
daivādupetamatha daivavaśādapetaṃ
vāso yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ

देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत्
स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः
स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः

deho'pi daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ |
taṃ saprapañcamadhirūḍhasamādhiyogaḥ
svāpnaṃ punarna bhajate pratibuddhavastuḥ

यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्यः प्रतीयते ।
अप्यात्मत्वेनाभिमताद् देहादेः पुरुषस्तथा

yathā putrācca vittācca pṛthaṅmartyaḥ pratīyate |
apyātmatvenābhimatād dehādeḥ puruṣastathā

यथोल्मुकाद् विस्फुलिङ्गाद् धूमाद्वापि स्वसम्भवात् ।
अप्यात्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथगुल्मुकात्

yatholmukād visphuliṅgād dhūmādvāpi svasambhavāt |
apyātmatvenābhimatād yathāgniḥ pṛthagulmukāt

भूतेन्द्रियान्तःकरणात् प्रधानात् जीवसंज्ञितात् ।
आत्मा तथा पृथग्द्रष्टा भगवान् ब्रह्मसंज्ञितः

bhūtendriyāntaḥkaraṇāt pradhānāt jīvasaṃjñitāt |
ātmā tathā pṛthagdraṣṭā bhagavān brahmasaṃjñitaḥ

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षेतान् अन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम्

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
īkṣetān anyabhāvena bhūteṣviva tadātmatām

स्वयोनिषु यथा ज्योतिः एकं नाना प्रतीयते ।
योनीनां गुणवैषम्यात् तथात्मा प्रकृतौ स्थितः

svayoniṣu yathā jyotiḥ ekaṃ nānā pratīyate |
yonīnāṃ guṇavaiṣamyāt tathātmā prakṛtau sthitaḥ

तस्माद् इमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् ।
दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते

tasmād imāṃ svāṃ prakṛtiṃ daivīṃ sadasadātmikām |
durvibhāvyāṃ parābhāvya svarūpeṇāvatiṣṭhate