अध्याय 27: आत्मा प्रकृति से कैसे मुक्त होता है

प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणैः ।
अविकारात् अकर्तृत्वात् निर्गुणत्वाज्जलार्कवत्

prakṛtistho'pi puruṣo nājyate prākṛtairguṇaiḥ |
avikārāt akartṛtvāt nirguṇatvājjalārkavat

स एष यर्हि प्रकृतेः गुणेष्वभिविषज्जते ।
अहङ्क्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीति अभिमन्यते

sa eṣa yarhi prakṛteḥ guṇeṣvabhiviṣajjate |
ahaṅkriyāvimūḍhātmā kartāsmīti abhimanyate

तेन संसारपदवीं अवशोऽभ्येत्यनिर्वृतः ।
प्रासङ्गिकैः कर्मदोषैः सदसन् मिश्रयोनिषु

tena saṃsārapadavīṃ avaśo'bhyetyanirvṛtaḥ |
prāsaṅgikaiḥ karmadoṣaiḥ sadasan miśrayoniṣu

अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate |
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तं असतां पथि ।
भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम्

ata eva śanaiścittaṃ prasaktaṃ asatāṃ pathi |
bhaktiyogena tīvreṇa viraktyā ca nayedvaśam

यमादिभिः योगपथैः अभ्यसन् श्रद्धयान्वितः ।
मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च

yamādibhiḥ yogapathaiḥ abhyasan śraddhayānvitaḥ |
mayi bhāvena satyena matkathāśravaṇena ca

सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः ।
ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा

sarvabhūtasamatvena nirvaireṇāprasaṅgataḥ |
brahmacaryeṇa maunena svadharmeṇa balīyasā

यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ् मुनिः ।
विविक्तशरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान्

yadṛcchayopalabdhena santuṣṭo mitabhuṅ muniḥ |
viviktaśaraṇaḥ śānto maitraḥ karuṇa ātmavān

सानुबन्धे च देहेऽस्मिन् अकुर्वन् असदाग्रहम् ।
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च

sānubandhe ca dehe'smin akurvan asadāgraham |
jñānena dṛṣṭatattvena prakṛteḥ puruṣasya ca

निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः ।
उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मदृक्

nivṛttabuddhyavasthāno dūrībhūtānyadarśanaḥ |
upalabhyātmanātmānaṃ cakṣuṣevārkamātmadṛk

मुक्तलिङ्गं सदाभासं असति प्रतिपद्यते ।
सतो बन्धुमसच्चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम्

muktaliṅgaṃ sadābhāsaṃ asati pratipadyate |
sato bandhumasaccakṣuḥ sarvānusyūtamadvayam

यथा जलस्थ आभासः स्थलस्थेनावदृश्यते ।
स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थितः

yathā jalastha ābhāsaḥ sthalasthenāvadṛśyate |
svābhāsena tathā sūryo jalasthena divi sthitaḥ

एवं त्रिवृद् अहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयैः ।
स्वाभासैः लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक्

evaṃ trivṛd ahaṅkāro bhūtendriyamanomayaiḥ |
svābhāsaiḥ lakṣito'nena sadābhāsena satyadṛk

भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनो बुद्ध्यादिष्विह निद्रया ।
लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः

bhūtasūkṣmendriyamano buddhyādiṣviha nidrayā |
līneṣvasati yastatra vinidro nirahaṅkriyaḥ

मन्यमानस्तदात्मानं अनष्टो नष्टवन्मृषा ।
नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुरः

manyamānastadātmānaṃ anaṣṭo naṣṭavanmṛṣā |
naṣṭe'haṅkaraṇe draṣṭā naṣṭavitta ivāturaḥ

एवं प्रत्यवमृश्यासौ आत्मानं प्रतिपद्यते ।
साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः

evaṃ pratyavamṛśyāsau ātmānaṃ pratipadyate |
sāhaṅkārasya dravyasya yo'vasthānamanugrahaḥ

पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन् न विमुञ्चति कर्हिचित् ।
अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वाद् अनयोः प्रभो

puruṣaṃ prakṛtirbrahman na vimuñcati karhicit |
anyonyāpāśrayatvācca nityatvād anayoḥ prabho

यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकतः ।
अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धेः परस्य च

yathā gandhasya bhūmeśca na bhāvo vyatirekataḥ |
apāṃ rasasya ca yathā tathā buddheḥ parasya ca

अकर्तुः कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रयः ।
गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्वतः कथम्

akartuḥ karmabandho'yaṃ puruṣasya yadāśrayaḥ |
guṇeṣu satsu prakṛteḥ kaivalyaṃ teṣvataḥ katham

क्वचित् तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् ।
अनिवृत्तनिमित्तत्वात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते

kvacit tattvāvamarśena nivṛttaṃ bhayamulbaṇam |
anivṛttanimittatvāt punaḥ pratyavatiṣṭhate

अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना ।
तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम्

animittanimittena svadharmeṇāmalātmanā |
tīvrayā mayi bhaktyā ca śrutasambhṛtayā ciram

ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा ।
तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना

jñānena dṛṣṭatattvena vairāgyeṇa balīyasā |
tapoyuktena yogena tīvreṇātmasamādhinā

प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् ।
तिरोभवित्री शनकैः अग्नेर्योनिरिवारणिः

prakṛtiḥ puruṣasyeha dahyamānā tvaharniśam |
tirobhavitrī śanakaiḥ agneryonirivāraṇiḥ

भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यशः ।
नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च

bhuktabhogā parityaktā dṛṣṭadoṣā ca nityaśaḥ |
neśvarasyāśubhaṃ dhatte sve mahimni sthitasya ca

यथा हि अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते

yathā hi apratibuddhasya prasvāpo bahvanarthabhṛt |
sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate

एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् ।
युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित्

evaṃ viditatattvasya prakṛtirmayi mānasam |
yuñjato nāpakuruta ātmārāmasya karhicit

यदैवमध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना ।
सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनिः

yadaivamadhyātmarataḥ kālena bahujanmanā |
sarvatra jātavairāgya ābrahmabhuvanānmuniḥ

मद्भक्तः प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा ।
निःश्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम्

madbhaktaḥ pratibuddhārtho matprasādena bhūyasā |
niḥśreyasaṃ svasaṃsthānaṃ kaivalyākhyaṃ madāśrayam

प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्वदृशा च्छिन्नसंशयः ।
यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद् विनिर्गमे

prāpnotīhāñjasā dhīraḥ svadṛśā cchinnasaṃśayaḥ |
yadgatvā na nivarteta yogī liṅgād vinirgame

यदा न योगोपचितासु चेतो
मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग ।
अनन्यहेतुष्वथ मे गतिः स्याद्
आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहासः

yadā na yogopacitāsu ceto
māyāsu siddhasya viṣajjate'ṅga |
ananyahetuṣvatha me gatiḥ syād
ātyantikī yatra na mṛtyuhāsaḥ