अध्याय 18: वराह और हिरण्याक्ष का युद्ध

तदेवमाकर्ण्य जलेशभाषितं
महामनास्तद् विगणय्य दुर्मदः ।
हरेर्विदित्वा गतिमङ्ग नारदाद्
रसातलं निर्विविशे त्वरान्वितः

tadevamākarṇya jaleśabhāṣitaṃ
mahāmanāstad vigaṇayya durmadaḥ |
harerviditvā gatimaṅga nāradād
rasātalaṃ nirviviśe tvarānvitaḥ

ददर्श तत्राभिजितं धराधरं
प्रोन्नीयमान अवनिं अग्रदंष्ट्रया ।
मुष्णन्तमक्ष्णा स्वरुचोऽरुणश्रिया
जहास चाहो वनगोचरो मृगः

dadarśa tatrābhijitaṃ dharādharaṃ
pronnīyamāna avaniṃ agradaṃṣṭrayā |
muṣṇantamakṣṇā svaruco'ruṇaśriyā
jahāsa cāho vanagocaro mṛgaḥ

आहैनमेह्यज्ञ महीं विमुञ्च नो
रसौकसां विश्वसृजेयमर्पिता ।
न स्वस्ति यास्यस्यनया ममेक्षतः
सुराधमासादितसूकराकृते

āhainamehyajña mahīṃ vimuñca no
rasaukasāṃ viśvasṛjeyamarpitā |
na svasti yāsyasyanayā mamekṣataḥ
surādhamāsāditasūkarākṛte

त्वं नः सपत्नैः अभवाय किं भृतो
यो मायया हन्त्यसुरान् परोक्षजित् ।
त्वां योगमायाबलमल्पपौरुषं
संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्छुचः

tvaṃ naḥ sapatnaiḥ abhavāya kiṃ bhṛto
yo māyayā hantyasurān parokṣajit |
tvāṃ yogamāyābalamalpapauruṣaṃ
saṃsthāpya mūḍha pramṛje suhṛcchucaḥ

त्वयि संस्थिते गदया शीर्णशीर्षणि
अस्मद्भुजच्युतया ये च तुभ्यम् ।
बलिं हरन्ति ऋषयो ये च देवाः
स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्यमूलाः

tvayi saṃsthite gadayā śīrṇaśīrṣaṇi
asmadbhujacyutayā ye ca tubhyam |
baliṃ haranti ṛṣayo ye ca devāḥ
svayaṃ sarve na bhaviṣyantyamūlāḥ

स तुद्यमानोऽरिदुरुक्ततोमरैः
दंष्ट्राग्रगां गां उपलक्ष्य भीताम् ।
तोदं मृषन् निरगाद् अम्बुमध्याद्
ग्राहाहतः सकरेणुर्यथेभः

sa tudyamāno'riduruktatomaraiḥ
daṃṣṭrāgragāṃ gāṃ upalakṣya bhītām |
todaṃ mṛṣan niragād ambumadhyād
grāhāhataḥ sakareṇuryathebhaḥ

तं निःसरन्तं सलिलाद् अनुद्रुतो
हिरण्यकेशो द्विरदं यथा झषः ।
करालदंष्ट्रोऽशनिनिस्वनोऽब्रवीद्
गतह्रियां किं त्वसतां विगर्हितम्

taṃ niḥsarantaṃ salilād anudruto
hiraṇyakeśo dviradaṃ yathā jhaṣaḥ |
karāladaṃṣṭro'śaninisvano'bravīd
gatahriyāṃ kiṃ tvasatāṃ vigarhitam

स गां उदस्तात् सलिलस्य गोचरे
विन्यस्य तस्यां अदधात् स्वसत्त्वम् ।
अभिष्टुतो विश्वसृजा प्रसूनैः
आपूर्यमाणो विबुधैः पश्यतोऽरेः

sa gāṃ udastāt salilasya gocare
vinyasya tasyāṃ adadhāt svasattvam |
abhiṣṭuto viśvasṛjā prasūnaiḥ
āpūryamāṇo vibudhaiḥ paśyato'reḥ

परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं
महागदं काञ्चनचित्रदंशम् ।
मर्माण्यभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तैः
प्रचण्डमन्युः प्रहसन् तं बभाषे

parānuṣaktaṃ tapanīyopakalpaṃ
mahāgadaṃ kāñcanacitradaṃśam |
marmāṇyabhīkṣṇaṃ pratudantaṃ duruktaiḥ
pracaṇḍamanyuḥ prahasan taṃ babhāṣe

सत्यं वयं भो वनगोचरा मृगा
युष्मद्विधान्मृगये ग्रामसिंहान् ।
न मृत्युपाशैः प्रतिमुक्तस्य वीरा
विकत्थनं तव गृह्णन्त्यभद्र

satyaṃ vayaṃ bho vanagocarā mṛgā
yuṣmadvidhānmṛgaye grāmasiṃhān |
na mṛtyupāśaiḥ pratimuktasya vīrā
vikatthanaṃ tava gṛhṇantyabhadra

एते वयं न्यासहरा रसौकसां
गतह्रियो गदया द्रावितास्ते ।
तिष्ठामहेऽथापि कथञ्चिदाजौ
स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम्

ete vayaṃ nyāsaharā rasaukasāṃ
gatahriyo gadayā drāvitāste |
tiṣṭhāmahe'thāpi kathañcidājau
stheyaṃ kva yāmo balinotpādya vairam

त्वं पद्-रथानां किल यूथपाधिपो
घटस्व नोऽस्वस्तय आश्वनूहः ।
संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रु स्वकानां
यः स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्यसभ्यः

tvaṃ pad-rathānāṃ kila yūthapādhipo
ghaṭasva no'svastaya āśvanūhaḥ |
saṃsthāpya cāsmān pramṛjāśru svakānāṃ
yaḥ svāṃ pratijñāṃ nātipipartyasabhyaḥ

सोऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश्च रुषा भृशम् ।
आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानोऽहिराडिव

so'dhikṣipto bhagavatā pralabdhaśca ruṣā bhṛśam |
ājahārolbaṇaṃ krodhaṃ krīḍyamāno'hirāḍiva

सृजन् अमर्षितः श्वासान् मन्युप्रचलितेन्द्रियः ।
आसाद्य तरसा दैत्यो गदया न्यहनद् हरिम्

sṛjan amarṣitaḥ śvāsān manyupracalitendriyaḥ |
āsādya tarasā daityo gadayā nyahanad harim

भगवान् तु गदावेगं विसृष्टं रिपुणोरसि ।
अवञ्चयत् तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम्

bhagavān tu gadāvegaṃ visṛṣṭaṃ ripuṇorasi |
avañcayat tiraścīno yogārūḍha ivāntakam

पुनर्गदां स्वां आदाय भ्रामयन्तं अभीक्ष्णशः ।
अभ्यधावद् हरिः क्रुद्धः संरम्भाद् दष्टदच्छदम्

punargadāṃ svāṃ ādāya bhrāmayantaṃ abhīkṣṇaśaḥ |
abhyadhāvad hariḥ kruddhaḥ saṃrambhād daṣṭadacchadam

ततश्च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभुः ।
आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदोऽहनत्

tataśca gadayārātiṃ dakṣiṇasyāṃ bhruvi prabhuḥ |
ājaghne sa tu tāṃ saumya gadayā kovido'hanat

एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिरेव च ।
जिगीषया सुसंरब्धौ अन्योन्यं अभिजघ्नतुः

evaṃ gadābhyāṃ gurvībhyāṃ haryakṣo harireva ca |
jigīṣayā susaṃrabdhau anyonyaṃ abhijaghnatuḥ

तयोः स्पृधोस्तिग्मगदाहताङ्गयोः
क्षतास्रवघ्राणविवृद्धमन्य्वोः ।
विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषया
व्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृधः

tayoḥ spṛdhostigmagadāhatāṅgayoḥ
kṣatāsravaghrāṇavivṛddhamanyvoḥ |
vicitramārgāṃścaratorjigīṣayā
vyabhādilāyāmiva śuṣmiṇormṛdhaḥ

दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया
गृहीतवाराहतनोर्महात्मनः ।
कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनं
दिदृक्षुरागाद् ऋषिभिर्वृतः स्वराट्

daityasya yajñāvayavasya māyā
gṛhītavārāhatanormahātmanaḥ |
kauravya mahyāṃ dviṣatorvimardanaṃ
didṛkṣurāgād ṛṣibhirvṛtaḥ svarāṭ

आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसं
कृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् ।
विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणीः
जगाद नारायणमादिसूकरम्

āsannaśauṇḍīramapetasādhvasaṃ
kṛtapratīkāramahāryavikramam |
vilakṣya daityaṃ bhagavān sahasraṇīḥ
jagāda nārāyaṇamādisūkaram

एष ते देव देवानां अङ्घ्रिमूलमुपेयुषाम् ।
विप्राणां सौरभेयीणां भूतानां अपि अनागसाम्

eṣa te deva devānāṃ aṅghrimūlamupeyuṣām |
viprāṇāṃ saurabheyīṇāṃ bhūtānāṃ api anāgasām

आगस्कृद् भयकृद् दुष्कृद् अस्मद् राद्धवरोऽसुरः ।
अन्वेषन् अप्रतिरथो लोकान् अटति कण्टकः

āgaskṛd bhayakṛd duṣkṛd asmad rāddhavaro'suraḥ |
anveṣan apratiratho lokān aṭati kaṇṭakaḥ

मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशमसत्तमम् ।
आक्रीड बालवद्देव यथाऽऽशीविषमुत्थितम्

mainaṃ māyāvinaṃ dṛptaṃ niraṅkuśamasattamam |
ākrīḍa bālavaddeva yathā''śīviṣamutthitam

न यावदेष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुणः ।
स्वां देव मायां आस्थाय तावत् जह्यघमच्युत

na yāvadeṣa vardheta svāṃ velāṃ prāpya dāruṇaḥ |
svāṃ deva māyāṃ āsthāya tāvat jahyaghamacyuta

एषा घोरतमा सन्ध्या लोकच्छम्बट्करी प्रभो ।
उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह

eṣā ghoratamā sandhyā lokacchambaṭkarī prabho |
upasarpati sarvātman surāṇāṃ jayamāvaha

अधुनैषोऽभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिको ह्यगात् ।
शिवाय नस्त्वं सुहृदां आशु निस्तर दुस्तरम्

adhunaiṣo'bhijinnāma yogo mauhūrtiko hyagāt |
śivāya nastvaṃ suhṛdāṃ āśu nistara dustaram

दिष्ट्या त्वां विहितं मृत्युं अयं आसादितः स्वयम् ।
विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकान् आधेहि शर्मणि

diṣṭyā tvāṃ vihitaṃ mṛtyuṃ ayaṃ āsāditaḥ svayam |
vikramyainaṃ mṛdhe hatvā lokān ādhehi śarmaṇi