अध्याय 14: सन्ध्या समय दिति का कश्यप के पास जाना

निशम्य कौषारविणोपवर्णितां
हरेः कथां कारणसूकरात्मनः ।
पुनः स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलिः
न चातितृप्तो विदुरो धृतव्रतः

niśamya kauṣāraviṇopavarṇitāṃ
hareḥ kathāṃ kāraṇasūkarātmanaḥ |
punaḥ sa papraccha tamudyatāñjaliḥ
na cātitṛpto viduro dhṛtavrataḥ

तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना ।
आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम

tenaiva tu muniśreṣṭha hariṇā yajñamūrtinā |
ādidaityo hiraṇyākṣo hata ityanuśuśruma

तस्य चोद्धरतः क्षौणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया ।
दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद् हेतोरभून्मृधः

tasya coddharataḥ kṣauṇīṃ svadaṃṣṭrāgreṇa līlayā |
daityarājasya ca brahman kasmād hetorabhūnmṛdhaḥ

साधु वीर त्वया पृष्टं अवतारकथां हरेः ।
यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम्

sādhu vīra tvayā pṛṣṭaṃ avatārakathāṃ hareḥ |
yattvaṃ pṛcchasi martyānāṃ mṛtyupāśaviśātanīm

ययोत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतयार्भकः ।
मृत्योः कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रिं आरुरोह हरेः पदम्

yayottānapadaḥ putro muninā gītayārbhakaḥ |
mṛtyoḥ kṛtvaiva mūrdhnyaṅghriṃ āruroha hareḥ padam

अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णितः पुरा ।
ब्रह्मणा देवदेवेन देवानां अनुपृच्छताम्

athātrāpītihāso'yaṃ śruto me varṇitaḥ purā |
brahmaṇā devadevena devānāṃ anupṛcchatām

दितिर्दाक्षायणी क्षत्तः मारीचं कश्यपं पतिम् ।
अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता

ditirdākṣāyaṇī kṣattaḥ mārīcaṃ kaśyapaṃ patim |
apatyakāmā cakame sandhyāyāṃ hṛcchayārditā

इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् ।
निम्लोचत्यर्क आसीनं अग्न्यगारे समाहितम्

iṣṭvāgnijihvaṃ payasā puruṣaṃ yajuṣāṃ patim |
nimlocatyarka āsīnaṃ agnyagāre samāhitam

एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासनः ।
दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गजः

eṣa māṃ tvatkṛte vidvan kāma āttaśarāsanaḥ |
dunoti dīnāṃ vikramya rambhāmiva mataṅgajaḥ

तद्भवान् दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभिः ।
प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम्

tadbhavān dahyamānāyāṃ sapatnīnāṃ samṛddhibhiḥ |
prajāvatīnāṃ bhadraṃ te mayyāyuṅktāmanugraham

भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यशः ।
पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते

bhartaryāptorumānānāṃ lokānāviśate yaśaḥ |
patirbhavadvidho yāsāṃ prajayā nanu jāyate

पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृवत्सलः ।
कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत नः पृथक्

purā pitā no bhagavān dakṣo duhitṛvatsalaḥ |
kaṃ vṛṇīta varaṃ vatsā ityapṛcchata naḥ pṛthak

स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तानभावनः ।
त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रताः

sa viditvātmajānāṃ no bhāvaṃ santānabhāvanaḥ |
trayodaśādadāttāsāṃ yāste śīlamanuvratāḥ

अथ मे कुरु कल्याण कामं कञ्जविलोचन ।
आर्तोपसर्पणं भूमन् अमोघं हि महीयसि

atha me kuru kalyāṇa kāmaṃ kañjavilocana |
ārtopasarpaṇaṃ bhūman amoghaṃ hi mahīyasi

इति तां वीर मारीचः कृपणां बहुभाषिणीम् ।
प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम्

iti tāṃ vīra mārīcaḥ kṛpaṇāṃ bahubhāṣiṇīm |
pratyāhānunayan vācā pravṛddhānaṅgakaśmalām

एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि ।
तस्याः कामं न कः कुर्यात् सिद्धिस्त्रैवर्गिकी यतः

eṣa te'haṃ vidhāsyāmi priyaṃ bhīru yadicchasi |
tasyāḥ kāmaṃ na kaḥ kuryāt siddhistraivargikī yataḥ

सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् ।
व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम्

sarvāśramānupādāya svāśrameṇa kalatravān |
vyasanārṇavamatyeti jalayānairyathārṇavam

यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि ।
यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वरः

yāmāhurātmano hyardhaṃ śreyaskāmasya mānini |
yasyāṃ svadhuramadhyasya pumāṃścarati vijvaraḥ

यामाश्रित्येन्द्रियारातीन् दुर्जयानितराश्रमैः ।
वयं जयेम हेलाभिः दस्यून् दुर्गपतिर्यथा

yāmāśrityendriyārātīn durjayānitarāśramaiḥ |
vayaṃ jayema helābhiḥ dasyūn durgapatiryathā

न वयं प्रभवस्तां त्वां अनुकर्तुं गृहेश्वरि ।
अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नवः

na vayaṃ prabhavastāṃ tvāṃ anukartuṃ gṛheśvari |
apyāyuṣā vā kārtsnyena ye cānye guṇagṛdhnavaḥ

अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् ।
यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय

athāpi kāmametaṃ te prajātyai karavāṇyalam |
yathā māṃ nātirocanti muhūrtaṃ pratipālaya

एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना ।
चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह

eṣā ghoratamā velā ghorāṇāṃ ghoradarśanā |
caranti yasyāṃ bhūtāni bhūteśānucarāṇi ha

एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावनः ।
परीतो भूतपर्षद्भिः वृषेणाटति भूतराट्

etasyāṃ sādhvi sandhyāyāṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ |
parīto bhūtaparṣadbhiḥ vṛṣeṇāṭati bhūtarāṭ

श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र
विकीर्णविद्योतजटाकलापः ।
भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो
देवस्त्रिभिः पश्यति देवरस्ते

śmaśānacakrāniladhūlidhūmra
vikīrṇavidyotajaṭākalāpaḥ |
bhasmāvaguṇṭhāmalarukmadeho
devastribhiḥ paśyati devaraste

न यस्य लोके स्वजनः परो वा
नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्यः ।
वयं व्रतैर्यत् चरणापविद्धां
आशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम्

na yasya loke svajanaḥ paro vā
nātyādṛto nota kaścidvigarhyaḥ |
vayaṃ vratairyat caraṇāpaviddhāṃ
āśāsmahe'jāṃ bata bhuktabhogām

यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो
गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः ।
निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं
पिशाचचर्यामचरद्गतिः सताम्

yasyānavadyācaritaṃ manīṣiṇo
gṛṇantyavidyāpaṭalaṃ bibhitsavaḥ |
nirastasāmyātiśayo'pi yatsvayaṃ
piśācacaryāmacaradgatiḥ satām

हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगाः
स्वात्मन् रतस्याविदुषः समीहितम् ।
यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनैः
श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम्

hasanti yasyācaritaṃ hi durbhagāḥ
svātman ratasyāviduṣaḥ samīhitam |
yairvastramālyābharaṇānulepanaiḥ
śvabhojanaṃ svātmatayopalālitam

ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला
यत्कारणं विश्वमिदं च माया ।
आज्ञाकरी यस्य पिशाचचर्या
अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम्

brahmādayo yatkṛtasetupālā
yatkāraṇaṃ viśvamidaṃ ca māyā |
ājñākarī yasya piśācacaryā
aho vibhūmnaścaritaṃ viḍambanam

सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन् मथितेन्द्रिया ।
जग्राह वासो ब्रह्मर्षेः वृषलीव गतत्रपा

saivaṃ saṃvidite bhartrā manmathon mathitendriyā |
jagrāha vāso brahmarṣeḥ vṛṣalīva gatatrapā

स विदित्वाथ भार्यायाः तं निर्बन्धं विकर्मणि ।
नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि

sa viditvātha bhāryāyāḥ taṃ nirbandhaṃ vikarmaṇi |
natvā diṣṭāya rahasi tayāthopaviveśa hi

अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यतः ।
ध्यायन् जजाप विरजं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम्

athopaspṛśya salilaṃ prāṇānāyamya vāgyataḥ |
dhyāyan jajāpa virajaṃ brahma jyotiḥ sanātanam

दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत ।
उपसङ्गम्य विप्रर्षिं अधोमुख्यभ्यभाषत

ditistu vrīḍitā tena karmāvadyena bhārata |
upasaṅgamya viprarṣiṃ adhomukhyabhyabhāṣata

न मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानां ऋषभोऽवधीत् ।
रुद्रः पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम्

na me garbhamimaṃ brahman bhūtānāṃ ṛṣabho'vadhīt |
rudraḥ patirhi bhūtānāṃ yasyākaravamaṃhasam

नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे ।
शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे

namo rudrāya mahate devāyogrāya mīḍhuṣe |
śivāya nyastadaṇḍāya dhṛtadaṇḍāya manyave

स नः प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रहः ।
व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सतीपतिः

sa naḥ prasīdatāṃ bhāmo bhagavānurvanugrahaḥ |
vyādhasyāpyanukampyānāṃ strīṇāṃ devaḥ satīpatiḥ

स्वसर्गस्याशिषं लोक्यां आशासानां प्रवेपतीम् ।
निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापतिः

svasargasyāśiṣaṃ lokyāṃ āśāsānāṃ pravepatīm |
nivṛttasandhyāniyamo bhāryāmāha prajāpatiḥ

अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान्मौहूर्तिकादुत ।
मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात्

aprāyatyādātmanaste doṣānmauhūrtikāduta |
mannideśāticāreṇa devānāṃ cātihelanāt

भविष्यतस्तवाभद्रौ अभद्रे जाठराधमौ ।
लोकान्सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यतः

bhaviṣyatastavābhadrau abhadre jāṭharādhamau |
lokānsapālāṃstrīṃścaṇḍi muhurākrandayiṣyataḥ

प्राणिनां हन्यमानानां दीनानां अकृतागसाम् ।
स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु

prāṇināṃ hanyamānānāṃ dīnānāṃ akṛtāgasām |
strīṇāṃ nigṛhyamāṇānāṃ kopiteṣu mahātmasu

तदा विश्वेश्वरः क्रुद्धो भगवान् लोकभावनः ।
हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक्

tadā viśveśvaraḥ kruddho bhagavān lokabhāvanaḥ |
haniṣyatyavatīryāsau yathādrīn śataparvadhṛk

वधं भगवता साक्षान् सुनाभोदारबाहुना ।
आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद् विभो

vadhaṃ bhagavatā sākṣān sunābhodārabāhunā |
āśāse putrayormahyaṃ mā kruddhādbrāhmaṇād vibho

न ब्रह्मदण्डदग्धस्य न भूतभयदस्य च ।
नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गतः

na brahmadaṇḍadagdhasya na bhūtabhayadasya ca |
nārakāścānugṛhṇanti yāṃ yāṃ yonimasau gataḥ

कृतशोकानुतापेन सद्यः प्रत्यवमर्शनात् ।
भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात्

kṛtaśokānutāpena sadyaḥ pratyavamarśanāt |
bhagavatyurumānācca bhave mayyapi cādarāt

पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैकः सतां मतः ।
गास्यन्ति यद्यशः शुद्धं भगवद्यशसा समम्

putrasyaiva ca putrāṇāṃ bhavitaikaḥ satāṃ mataḥ |
gāsyanti yadyaśaḥ śuddhaṃ bhagavadyaśasā samam

योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधवः ।
निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम्

yogairhemeva durvarṇaṃ bhāvayiṣyanti sādhavaḥ |
nirvairādibhirātmānaṃ yacchīlamanuvartitum

यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् ।
स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा

yatprasādādidaṃ viśvaṃ prasīdati yadātmakam |
sa svadṛgbhagavān yasya toṣyate'nanyayā dṛśā

स वै महाभागवतो महात्मा
महानुभावो महतां महिष्ठः ।
प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये
निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति

sa vai mahābhāgavato mahātmā
mahānubhāvo mahatāṃ mahiṣṭhaḥ |
pravṛddhabhaktyā hyanubhāvitāśaye
niveśya vaikuṇṭhamimaṃ vihāsyati

अलम्पटः शीलधरो गुणाकरो
हृष्टः परर्ध्या व्यथितो दुःखितेषु ।
अभूतशत्रुर्जगतः शोकहर्ता
नैदाघिकं तापमिवोडुराजः

alampaṭaḥ śīladharo guṇākaro
hṛṣṭaḥ parardhyā vyathito duḥkhiteṣu |
abhūtaśatrurjagataḥ śokahartā
naidāghikaṃ tāpamivoḍurājaḥ

अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं
स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् ।
पौत्रस्तव श्रीललनाललामं
द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम्

antarbahiścāmalamabjanetraṃ
svapūruṣecchānugṛhītarūpam |
pautrastava śrīlalanālalāmaṃ
draṣṭā sphuratkuṇḍalamaṇḍitānanam

श्रुत्वा भागवतं पौत्रं अमोदत दितिर्भृशम् ।
पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद् विदित्वाऽऽसीन् महामनाः

śrutvā bhāgavataṃ pautraṃ amodata ditirbhṛśam |
putrayośca vadhaṃ kṛṣṇād viditvā''sīn mahāmanāḥ