अध्याय 13: वराह अवतार और पृथ्वी का उद्धार

निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप ।
भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेवकथादृतः

niśamya vācaṃ vadato muneḥ puṇyatamāṃ nṛpa |
bhūyaḥ papraccha kauravyo vāsudevakathādṛtaḥ

स वै स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः ।
प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने

sa vai svāyambhuvaḥ samrāṭ priyaḥ putraḥ svayambhuvaḥ |
pratilabhya priyāṃ patnīṃ kiṃ cakāra tato mune

चरितं तस्य राजर्षेः आदिराजस्य सत्तम ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्यसौ

caritaṃ tasya rājarṣeḥ ādirājasya sattama |
brūhi me śraddadhānāya viṣvaksenāśrayo hyasau

श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य
नन्वञ्जसा सूरिभिरीडितोऽर्थः ।
तत्तद्गुणानुश्रवणं मुकुन्द
पादारविन्दं हृदयेषु येषाम्

śrutasya puṃsāṃ suciraśramasya
nanvañjasā sūribhirīḍito'rthaḥ |
tattadguṇānuśravaṇaṃ mukunda
pādāravindaṃ hṛdayeṣu yeṣām

इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं
सहस्रशीर्ष्णश्चरणोपधानम् ।
प्रहृष्टरोमा भगवत्कथायां
प्रणीयमानो मुनिरभ्यचष्ट

iti bruvāṇaṃ viduraṃ vinītaṃ
sahasraśīrṣṇaścaraṇopadhānam |
prahṛṣṭaromā bhagavatkathāyāṃ
praṇīyamāno munirabhyacaṣṭa

यदा स्वभार्यया सार्धं जातः स्वायम्भुवो मनुः ।
प्राञ्जलिः प्रणतश्चेदं वेदगर्भमभाषत

yadā svabhāryayā sārdhaṃ jātaḥ svāyambhuvo manuḥ |
prāñjaliḥ praṇataścedaṃ vedagarbhamabhāṣata

त्वमेकः सर्वभूतानां जन्मकृत् वृत्तिदः पिता ।
तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत्

tvamekaḥ sarvabhūtānāṃ janmakṛt vṛttidaḥ pitā |
tathāpi naḥ prajānāṃ te śuśrūṣā kena vā bhavet

तद्विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्वीड्यात्मशक्तिषु ।
यत्कृत्वेह यशो विष्वक् अमुत्र च भवेद्गतिः

tadvidhehi namastubhyaṃ karmasvīḍyātmaśaktiṣu |
yatkṛtveha yaśo viṣvak amutra ca bhavedgatiḥ

प्रीतस्तुभ्यमहं तात स्वस्ति स्ताद्वां क्षितीश्वर ।
यन्निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्यात्मनार्पितम्

prītastubhyamahaṃ tāta svasti stādvāṃ kṣitīśvara |
yannirvyalīkena hṛdā śādhi metyātmanārpitam

एतावत्यात्मजैर्वीर कार्या ह्यपचितिर्गुरौ ।
शक्त्याप्रमत्तैर्गृह्येत सादरं गतमत्सरैः

etāvatyātmajairvīra kāryā hyapacitirgurau |
śaktyāpramattairgṛhyeta sādaraṃ gatamatsaraiḥ

स त्वमस्यामपत्यानि सदृशान्यात्मनो गुणैः ।
उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज

sa tvamasyāmapatyāni sadṛśānyātmano guṇaiḥ |
utpādya śāsa dharmeṇa gāṃ yajñaiḥ puruṣaṃ yaja

परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात्प्रजारक्षया नृप ।
भगवांस्ते प्रजाभर्तुः हृषीकेशोऽनुतुष्यति

paraṃ śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ syātprajārakṣayā nṛpa |
bhagavāṃste prajābhartuḥ hṛṣīkeśo'nutuṣyati

येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञलिङ्गो जनार्दनः ।
तेषां श्रमो ह्यपार्थाय यदात्मा नादृतः स्वयम्

yeṣāṃ na tuṣṭo bhagavān yajñaliṅgo janārdanaḥ |
teṣāṃ śramo hyapārthāya yadātmā nādṛtaḥ svayam

आदेशेऽहं भगवतो वर्तेयामीवसूदन ।
स्थानं त्विहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो

ādeśe'haṃ bhagavato varteyāmīvasūdana |
sthānaṃ tvihānujānīhi prajānāṃ mama ca prabho

यदोकः सर्वसत्त्वानां मही मग्ना महाम्भसि ।
अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम्

yadokaḥ sarvasattvānāṃ mahī magnā mahāmbhasi |
asyā uddharaṇe yatno deva devyā vidhīyatām

परमेष्ठी त्वपां मध्ये तथा सन्नामवेक्ष्य गाम् ।
कथमेनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम्

parameṣṭhī tvapāṃ madhye tathā sannāmavekṣya gām |
kathamenāṃ samunneṣya iti dadhyau dhiyā ciram

सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता ।
अथात्र किमनुष्ठेयं अस्माभिः सर्गयोजितैः ।
यस्याहं हृदयादासं स ईशो विदधातु मे

sṛjato me kṣitirvārbhiḥ plāvyamānā rasāṃ gatā |
athātra kimanuṣṭheyaṃ asmābhiḥ sargayojitaiḥ |
yasyāhaṃ hṛdayādāsaṃ sa īśo vidadhātu me

इत्यभिध्यायतो नासा विवरात्सहसानघ ।
वराहतोको निरगाद् अङ्गुष्ठपरिमाणकः

ityabhidhyāyato nāsā vivarātsahasānagha |
varāhatoko niragād aṅguṣṭhaparimāṇakaḥ

तस्याभिपश्यतः खस्थः क्षणेन किल भारत ।
गजमात्रः प्रववृधे तदद्भुतं अभून्महत्

tasyābhipaśyataḥ khasthaḥ kṣaṇena kila bhārata |
gajamātraḥ pravavṛdhe tadadbhutaṃ abhūnmahat

मरीचिप्रमुखैर्विप्रैः कुमारैर्मनुना सह ।
दृष्ट्वा तत्सौकरं रूपं तर्कयामास चित्रधा

marīcipramukhairvipraiḥ kumārairmanunā saha |
dṛṣṭvā tatsaukaraṃ rūpaṃ tarkayāmāsa citradhā

किमेतत्सौकरव्याजं सत्त्वं दिव्यमवस्थितम् ।
अहो बताश्चर्यमिदं नासाया मे विनिःसृतम्

kimetatsaukaravyājaṃ sattvaṃ divyamavasthitam |
aho batāścaryamidaṃ nāsāyā me viniḥsṛtam

दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलासमः ।
अपि स्विद्भगवानेष यज्ञो मे खेदयन्मनः

dṛṣṭo'ṅguṣṭhaśiromātraḥ kṣaṇādgaṇḍaśilāsamaḥ |
api svidbhagavāneṣa yajño me khedayanmanaḥ

इति मीमांसतस्तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः ।
भगवान् यज्ञपुरुषो जगर्जागेन्द्रसन्निभः

iti mīmāṃsatastasya brahmaṇaḥ saha sūnubhiḥ |
bhagavān yajñapuruṣo jagarjāgendrasannibhaḥ

ब्रह्माणं हर्षयामास हरिस्तांश्च द्विजोत्तमान् ।
स्वगर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः

brahmāṇaṃ harṣayāmāsa haristāṃśca dvijottamān |
svagarjitena kakubhaḥ pratisvanayatā vibhuḥ

निशम्य ते घर्घरितं स्वखेद
क्षयिष्णु मायामयसूकरस्य ।
जनस्तपःसत्यनिवासिनस्ते त्रिभिः
पवित्रैर्मुनयोऽगृणन् स्म

niśamya te ghargharitaṃ svakheda
kṣayiṣṇu māyāmayasūkarasya |
janastapaḥsatyanivāsinaste tribhiḥ
pavitrairmunayo'gṛṇan sma

तेषां सतां वेदवितानमूर्तिः
ब्रह्मावधार्यात्मगुणानुवादम् ।
विनद्य भूयो विबुधोदयाय
गजेन्द्रलीलो जलमाविवेश

teṣāṃ satāṃ vedavitānamūrtiḥ
brahmāvadhāryātmaguṇānuvādam |
vinadya bhūyo vibudhodayāya
gajendralīlo jalamāviveśa

उत्क्षिप्तवालः खचरः कठोरः
सटा विधुन्वन् खररोमशत्वक् ।
खुराहताभ्रः सितदंष्ट्र ईक्षा
ज्योतिर्बभासे भगवान्महीध्रः

utkṣiptavālaḥ khacaraḥ kaṭhoraḥ
saṭā vidhunvan khararomaśatvak |
khurāhatābhraḥ sitadaṃṣṭra īkṣā
jyotirbabhāse bhagavānmahīdhraḥ

घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन्
क्रोडापदेशः स्वयमध्वराङ्गः ।
करालदंष्ट्रोऽप्यकरालदृग्भ्याम्
उद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतोऽविशत्कम्

ghrāṇena pṛthvyāḥ padavīṃ vijighran
kroḍāpadeśaḥ svayamadhvarāṅgaḥ |
karāladaṃṣṭro'pyakarāladṛgbhyām
udvīkṣya viprān gṛṇato'viśatkam

स वज्रकूटाङ्गनिपातवेग
विशीर्णकुक्षिः स्तनयन्नुदन्वान् ।
उत्सृष्टदीर्घोर्मिभुजैरिवार्तः
चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति

sa vajrakūṭāṅganipātavega
viśīrṇakukṣiḥ stanayannudanvān |
utsṛṣṭadīrghormibhujairivārtaḥ
cukrośa yajñeśvara pāhi meti

खुरैः क्षुरप्रैर्दरयंस्तदाप
उत्पारपारं त्रिपरू रसायाम् ।
ददर्श गां तत्र सुषुप्सुरग्रे
यां जीवधानीं स्वयमभ्यधत्त

khuraiḥ kṣuraprairdarayaṃstadāpa
utpārapāraṃ triparū rasāyām |
dadarśa gāṃ tatra suṣupsuragre
yāṃ jīvadhānīṃ svayamabhyadhatta

स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां
स उत्थितः संरुरुचे रसायाः ।
तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं
सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः

svadaṃṣṭrayoddhṛtya mahīṃ nimagnāṃ
sa utthitaḥ saṃruruce rasāyāḥ |
tatrāpi daityaṃ gadayāpatantaṃ
sunābhasandīpitatīvramanyuḥ

जघान रुन्धानमसह्यविक्रमं
स लीलयेभं मृगराडिवाम्भसि ।
तद्रक्तपङ्काङ्कितगण्डतुण्डो
यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन्

jaghāna rundhānamasahyavikramaṃ
sa līlayebhaṃ mṛgarāḍivāmbhasi |
tadraktapaṅkāṅkitagaṇḍatuṇḍo
yathā gajendro jagatīṃ vibhindan

तमालनीलं सितदन्तकोट्या
क्ष्मामुत्क्षिपन्तं गजलीलयाङ्ग ।
प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयोऽनुवाकैः
विरिञ्चिमुख्या उपतस्थुरीशम्

tamālanīlaṃ sitadantakoṭyā
kṣmāmutkṣipantaṃ gajalīlayāṅga |
prajñāya baddhāñjalayo'nuvākaiḥ
viriñcimukhyā upatasthurīśam

जितं जितं तेऽजित यज्ञभावन
त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः ।
यद् रोमगर्तेषु निलिल्युरध्वराः
तस्मै नमः कारणसूकराय ते

jitaṃ jitaṃ te'jita yajñabhāvana
trayīṃ tanuṃ svāṃ paridhunvate namaḥ |
yad romagarteṣu nililyuradhvarāḥ
tasmai namaḥ kāraṇasūkarāya te

रूपं तवैतन्ननु दुष्कृतात्मनां
दुर्दर्शनं देव यदध्वरात्मकम् ।
छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हिरोम-
स्वाज्यं दृशि त्वङ्घ्रिषु चातुर्होत्रम्

rūpaṃ tavaitannanu duṣkṛtātmanāṃ
durdarśanaṃ deva yadadhvarātmakam |
chandāṃsi yasya tvaci barhiroma-
svājyaṃ dṛśi tvaṅghriṣu cāturhotram

स्रुक्तुण्ड आसीत्स्रुव ईश नासयोः
इडोदरे चमसाः कर्णरन्ध्रे ।
प्राशित्रमास्ये ग्रसने ग्रहास्तु ते
यच्चर्वणं ते भगवन्नग्निहोत्रम्

sruktuṇḍa āsītsruva īśa nāsayoḥ
iḍodare camasāḥ karṇarandhre |
prāśitramāsye grasane grahāstu te
yaccarvaṇaṃ te bhagavannagnihotram

दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं
त्वं प्रायणीयोदयनीयदंष्ट्रः ।
जिह्वा प्रवर्ग्यस्तव शीर्षकं क्रतोः
सभ्यावसथ्यं चितयोऽसवो हि ते

dīkṣānujanmopasadaḥ śirodharaṃ
tvaṃ prāyaṇīyodayanīyadaṃṣṭraḥ |
jihvā pravargyastava śīrṣakaṃ kratoḥ
sabhyāvasathyaṃ citayo'savo hi te

सोमस्तु रेतः सवनान्यवस्थितिः
संस्थाविभेदास्तव देव धातवः ।
सत्राणि सर्वाणि शरीरसन्धि-
स्त्वं सर्वयज्ञक्रतुरिष्टिबन्धनः

somastu retaḥ savanānyavasthitiḥ
saṃsthāvibhedāstava deva dhātavaḥ |
satrāṇi sarvāṇi śarīrasandhi-
stvaṃ sarvayajñakraturiṣṭibandhanaḥ

नमो नमस्तेऽखिलमन्त्रदेवता
द्रव्याय सर्वक्रतवे क्रियात्मने ।
वैराग्यभक्त्यात्मजयानुभावित
ज्ञानाय विद्यागुरवे नमो नमः

namo namaste'khilamantradevatā
dravyāya sarvakratave kriyātmane |
vairāgyabhaktyātmajayānubhāvita
jñānāya vidyāgurave namo namaḥ

दंष्ट्राग्रकोट्या भगवंस्त्वया धृता
विराजते भूधर भूः सभूधरा ।
यथा वनान्निःसरतो दता धृता
मतङ्गजेन्द्रस्य सपत्रपद्मिनी

daṃṣṭrāgrakoṭyā bhagavaṃstvayā dhṛtā
virājate bhūdhara bhūḥ sabhūdharā |
yathā vanānniḥsarato datā dhṛtā
mataṅgajendrasya sapatrapadminī

त्रयीमयं रूपमिदं च सौकरं
भूमण्डलेनाथ दता धृतेन ते ।
चकास्ति शृङ्गोढघनेन भूयसा
कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः

trayīmayaṃ rūpamidaṃ ca saukaraṃ
bhūmaṇḍalenātha datā dhṛtena te |
cakāsti śṛṅgoḍhaghanena bhūyasā
kulācalendrasya yathaiva vibhramaḥ

संस्थापयैनां जगतां सतस्थुषां
लोकाय पत्नीमसि मातरं पिता ।
विधेम चास्यै नमसा सह त्वया
यस्यां स्वतेजोऽग्निमिवारणावधाः

saṃsthāpayaināṃ jagatāṃ satasthuṣāṃ
lokāya patnīmasi mātaraṃ pitā |
vidhema cāsyai namasā saha tvayā
yasyāṃ svatejo'gnimivāraṇāvadhāḥ

कः श्रद्दधीतान्यतमस्तव प्रभो
रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् ।
न विस्मयोऽसौ त्वयि विश्वविस्मये
यो माययेदं ससृजेऽतिविस्मयम्

kaḥ śraddadhītānyatamastava prabho
rasāṃ gatāyā bhuva udvibarhaṇam |
na vismayo'sau tvayi viśvavismaye
yo māyayedaṃ sasṛje'tivismayam

विधुन्वता वेदमयं निजं वपुः
जनस्तपःसत्यनिवासिनो वयम् ।
सटाशिखोद्धूत शिवाम्बुबिन्दुभिः
विमृज्यमाना भृशमीश पाविताः

vidhunvatā vedamayaṃ nijaṃ vapuḥ
janastapaḥsatyanivāsino vayam |
saṭāśikhoddhūta śivāmbubindubhiḥ
vimṛjyamānā bhṛśamīśa pāvitāḥ

स वै बत भ्रष्टमतिस्तवैष ते
यः कर्मणां पारमपारकर्मणः ।
यद्योगमायागुणयोगमोहितं
विश्वं समस्तं भगवन्विधेहि शम्

sa vai bata bhraṣṭamatistavaiṣa te
yaḥ karmaṇāṃ pāramapārakarmaṇaḥ |
yadyogamāyāguṇayogamohitaṃ
viśvaṃ samastaṃ bhagavanvidhehi śam

इत्युपस्थीयमानस्तैः मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
सलिले स्वखुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम्

ityupasthīyamānastaiḥ munibhirbrahmavādibhiḥ |
salile svakhurākrānta upādhattāvitāvanim

स इत्थं भगवानुर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः ।
रसाया लीलयोन्नीतां अप्सु न्यस्य ययौ हरिः

sa itthaṃ bhagavānurvīṃ viṣvaksenaḥ prajāpatiḥ |
rasāyā līlayonnītāṃ apsu nyasya yayau hariḥ

य एवमेतां हरिमेधसो हरेः
कथां सुभद्रां कथनीयमायिनः ।
शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं
जनार्दनोऽस्याशु हृदि प्रसीदति

ya evametāṃ harimedhaso hareḥ
kathāṃ subhadrāṃ kathanīyamāyinaḥ |
śṛṇvīta bhaktyā śravayeta vośatīṃ
janārdano'syāśu hṛdi prasīdati

तस्मिन्प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ
किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभिः ।
अनन्यदृष्ट्या भजतां गुहाशयः
स्वयं विधत्ते स्वगतिं परः पराम्

tasminprasanne sakalāśiṣāṃ prabhau
kiṃ durlabhaṃ tābhiralaṃ lavātmabhiḥ |
ananyadṛṣṭyā bhajatāṃ guhāśayaḥ
svayaṃ vidhatte svagatiṃ paraḥ parām

को नाम लोके पुरुषार्थसारवित्
पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् ।
आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा-
महो विरज्येत विना नरेतरम्

ko nāma loke puruṣārthasāravit
purākathānāṃ bhagavatkathāsudhām |
āpīya karṇāñjalibhirbhavāpahā-
maho virajyeta vinā naretaram