अध्याय 9: ब्रह्मा का तप और चतुःश्लोकी भागवत

आत्ममायामृते राजन् पन्परस्यानुभवात्मनः ।
न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा

ātmamāyāmṛte rājan panparasyānubhavātmanaḥ |
na ghaṭetārthasambandhaḥ svapnadraṣṭurivāñjasā

बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया ।
रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते

bahurūpa ivābhāti māyayā bahurūpayā |
ramamāṇo guṇeṣvasyā mamāhamiti manyate

यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययोः ।
रमेत गतसम्मोहः त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम्

yarhi vāva mahimni sve parasmin kālamāyayoḥ |
rameta gatasammohaḥ tyaktvodāste tadobhayam

आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवानृतम् ।
ब्रह्मणे दर्शयन् रूपं अव्यलीकव्रतादृतः

ātmatattvaviśuddhyarthaṃ yadāha bhagavānṛtam |
brahmaṇe darśayan rūpaṃ avyalīkavratādṛtaḥ

स आदिदेवो जगतां परो गुरुः
स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत ।
तां नाध्यगछ्रद्दृशमत्र सम्मतां
प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत्

sa ādidevo jagatāṃ paro guruḥ
svadhiṣṇyamāsthāya sisṛkṣayaikṣata |
tāṃ nādhyagachraddṛśamatra sammatāṃ
prapañcanirmāṇavidhiryayā bhavet

स चिन्तयन् द्व्यक्षरमेकदाम्भसि
उपाशृणोत् द्विर्गदितं वचो विभुः ।
स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं
निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः

sa cintayan dvyakṣaramekadāmbhasi
upāśṛṇot dvirgaditaṃ vaco vibhuḥ |
sparśeṣu yatṣoḍaśamekaviṃśaṃ
niṣkiñcanānāṃ nṛpa yaddhanaṃ viduḥ

निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो
विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः ।
स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं
तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः

niśamya tadvaktṛdidṛkṣayā diśo
vilokya tatrānyadapaśyamānaḥ |
svadhiṣṇyamāsthāya vimṛśya taddhitaṃ
tapasyupādiṣṭa ivādadhe manaḥ

दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो
जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः ।
अतप्यत स्माखिललोकतापनं
तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः

divyaṃ sahasrābdamamoghadarśano
jitānilātmā vijitobhayendriyaḥ |
atapyata smākhilalokatāpanaṃ
tapastapīyāṃstapatāṃ samāhitaḥ

तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः
सन्दर्शयामास परं न यत्परम् ।
व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं
स्वदृष्टवद्भिः विबुधैरभिष्टुतम्

tasmai svalokaṃ bhagavān sabhājitaḥ
sandarśayāmāsa paraṃ na yatparam |
vyapetasaṅkleśavimohasādhvasaṃ
svadṛṣṭavadbhiḥ vibudhairabhiṣṭutam

प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः
सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।
न यत्र माया किमुतापरे हरेः
अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः

pravartate yatra rajastamastayoḥ
sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ |
na yatra māyā kimutāpare hareḥ
anuvratā yatra surāsurārcitāḥ

श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः
पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।
सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि
प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ।
प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः
परिस्फुरत्कुण्डल मौलिमालिनः

śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ
piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ |
sarve caturbāhava unmiṣanmaṇi
pravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ |
pravālavaidūryamṛṇālavarcasaḥ
parisphuratkuṇḍala maulimālinaḥ

भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते
लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ।
विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः
सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः

bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate
lasadvimānāvalibhirmahātmanām |
vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ
savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ

श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः
करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।
प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैः
विगीयमाना प्रियकर्म गायती

śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ
karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ |
preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugaiḥ
vigīyamānā priyakarma gāyatī

ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं
श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ।
सुनंदनंदप्रबलार्हणादिभिः
स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम्

dadarśa tatrākhilasātvatāṃ patiṃ
śriyaḥ patiṃ yajñapatiṃ jagatpatim |
sunaṃdanaṃdaprabalārhaṇādibhiḥ
svapārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum

भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं
प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं
पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया

bhṛtyaprasādābhimukhaṃ dṛgāsavaṃ
prasannahāsāruṇalocanānanam |
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ caturbhujaṃ
pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā

अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं
वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः ।
युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः
स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम्

adhyarhaṇīyāsanamāsthitaṃ paraṃ
vṛtaṃ catuḥṣoḍaśapañcaśaktibhiḥ |
yuktaṃ bhagaiḥ svairitaratra cādhruvaiḥ
sva eva dhāman ramamāṇamīśvaram

तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो
हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः ।
ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग्
यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते

taddarśanāhlādapariplutāntaro
hṛṣyattanuḥ premabharāśrulocanaḥ |
nanāma pādāmbujamasya viśvasṛg
yat pāramahaṃsyena pathādhigamyate

तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं
प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् ।
बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा
प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन्

taṃ prīyamāṇaṃ samupasthitaṃ kaviṃ
prajāvisarge nijaśāsanārhaṇam |
babhāṣa īṣatsmitaśociṣā girā
priyaḥ priyaṃ prītamanāḥ kare spṛśan

त्वयाहं तोषितः सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया ।
चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम्

tvayāhaṃ toṣitaḥ samyag vedagarbha sisṛkṣayā |
ciraṃ bhṛtena tapasā dustoṣaḥ kūṭayoginām

वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् ।
ब्रह्मञ्छ्रेयः परिश्रामः पुंसां मद्दर्शनावधिः

varaṃ varaya bhadraṃ te vareśaṃ mābhivāñchitam |
brahmañchreyaḥ pariśrāmaḥ puṃsāṃ maddarśanāvadhiḥ

मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् ।
यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः

manīṣitānubhāvo'yaṃ mama lokāvalokanam |
yadupaśrutya rahasi cakartha paramaṃ tapaḥ

प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते ।
तपो मे हृदयं साक्षाद् आत्माऽहं तपसोऽनघ

pratyādiṣṭaṃ mayā tatra tvayi karmavimohite |
tapo me hṛdayaṃ sākṣād ātmā'haṃ tapaso'nagha

सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः ।
बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः

sṛjāmi tapasaivedaṃ grasāmi tapasā punaḥ |
bibharmi tapasā viśvaṃ vīryaṃ me duścaraṃ tapaḥ

भगवन् सर्वभूतानां अध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् ।
वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम्

bhagavan sarvabhūtānāṃ adhyakṣo'vasthito guhām |
veda hyapratiruddhena prajñānena cikīrṣitam

तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् ।
परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः

tathāpi nāthamānasya nātha nāthaya nāthitam |
parāvare yathā rūpe jānīyāṃ te tvarūpiṇaḥ

यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् ।
विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना

yathātmamāyāyogena nānāśaktyupabṛṃhitam |
vilumpan visṛjan gṛhṇan bibhradātmānamātmanā

क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते ।
तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव

krīḍasyamoghasaṅkalpa ūrṇanābhiryathorṇute |
tathā tadviṣayāṃ dhehi manīṣāṃ mayi mādhava

भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः ।
नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात्

bhagavacchikṣitamahaṃ karavāṇi hyatandritaḥ |
nehamānaḥ prajāsargaṃ badhyeyaṃ yadanugrahāt

यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः
प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् ।
अविक्लबस्ते परिकर्मणि स्थितो
मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिनः

yāvatsakhā sakhyuriveśa te kṛtaḥ
prajāvisarge vibhajāmi bho janam |
aviklabaste parikarmaṇi sthito
mā me samunnaddhamado'jamāninaḥ

ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् ।
सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया

jñānaṃ paramaguhyaṃ me yadvijñānasamanvitam |
sarahasyaṃ tadaṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā

यावानहं यथाभावो यद् रूपगुणकर्मकः ।
तथैव तत्त्वविज्ञानं अस्तु ते मदनुग्रहात्

yāvānahaṃ yathābhāvo yad rūpaguṇakarmakaḥ |
tathaiva tattvavijñānaṃ astu te madanugrahāt

अहमेवासमेकोऽग्रे नान्यत् यत्सदसत्परम् ।
पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम्

ahamevāsameko'gre nānyat yatsadasatparam |
paścādahaṃ yadetacca yo'vaśiṣyeta so'smyaham

ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि ।
तद्विद्याद् आत्मनो मायां यथाभासो यथा तमः

ṛte'rthaṃ yatpratīyeta na pratīyeta cātmani |
tadvidyād ātmano māyāṃ yathābhāso yathā tamaḥ

यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु ।
प्रविष्टानि अप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम्

yathā mahānti bhūtāni bhūteṣūccāvaceṣvanu |
praviṣṭāni apraviṣṭāni tathā teṣu na teṣvaham

एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः ।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात् सर्वत्र सर्वदा

etāvadeva jijñāsyaṃ tattvajijñāsunā''tmanaḥ |
anvayavyatirekābhyāṃ yatsyāt sarvatra sarvadā

एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना ।
भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित्

etanmataṃ samātiṣṭha parameṇa samādhinā |
bhavān kalpavikalpeṣu na vimuhyati karhicit

सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् ।
पश्यतः तस्य तद् रूपं आत्मनो न्यरुणद्धरिः

sampradiśyaivamajano janānāṃ parameṣṭhinam |
paśyataḥ tasya tad rūpaṃ ātmano nyaruṇaddhariḥ

अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः ।
सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत्

antarhitendriyārthāya haraye vihitāñjaliḥ |
sarvabhūtamayo viśvaṃ sasarjedaṃ sa pūrvavat

प्रजापतिर्धर्मपतिः एकदा नियमान् यमान् ।
भद्रं प्रजानामन्विच्छन् नातिष्ठत्स्वार्थकाम्यया

prajāpatirdharmapatiḥ ekadā niyamān yamān |
bhadraṃ prajānāmanvicchan nātiṣṭhatsvārthakāmyayā

तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रतः ।
शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च

taṃ nāradaḥ priyatamo rikthādānāmanuvrataḥ |
śuśrūṣamāṇaḥ śīlena praśrayeṇa damena ca

मायां विविदिषन् विष्णोः मायेशस्य महामुनिः ।
महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत्

māyāṃ vividiṣan viṣṇoḥ māyeśasya mahāmuniḥ |
mahābhāgavato rājan pitaraṃ paryatoṣayat

तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् ।
देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति

tuṣṭaṃ niśāmya pitaraṃ lokānāṃ prapitāmaham |
devarṣiḥ paripapraccha bhavān yanmānupṛcchati

तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् ।
प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत्

tasmā idaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ daśalakṣaṇam |
proktaṃ bhagavatā prāha prītaḥ putrāya bhūtakṛt

नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप ।
ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासाय अमिततेजसे

nāradaḥ prāha munaye sarasvatyāstaṭe nṛpa |
dhyāyate brahma paramaṃ vyāsāya amitatejase

यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात्पुरुषादिदम् ।
यथासीत् तदुपाख्यास्ते प्रश्नान् अन्यांश्च कृत्स्नशः

yadutāhaṃ tvayā pṛṣṭo vairājātpuruṣādidam |
yathāsīt tadupākhyāste praśnān anyāṃśca kṛtsnaśaḥ