अध्याय 10: भागवत के दस विषय

अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ।
मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः

atra sargo visargaśca sthānaṃ poṣaṇamūtayaḥ |
manvantareśānukathā nirodho muktirāśrayaḥ

दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् ।
वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा

daśamasya viśuddhyarthaṃ navānāmiha lakṣaṇam |
varṇayanti mahātmānaḥ śrutenārthena cāñjasā

भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।
ब्रह्मणो गुणवैषम्यात् विसर्गः पौरुषः स्मृतः

bhūtamātrendriyadhiyāṃ janma sarga udāhṛtaḥ |
brahmaṇo guṇavaiṣamyāt visargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ

स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः ।
मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः

sthitirvaikuṇṭhavijayaḥ poṣaṇaṃ tadanugrahaḥ |
manvantarāṇi saddharma ūtayaḥ karmavāsanāḥ

अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् ।
पुंसां ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यान उपबृंहिताः

avatārānucaritaṃ hareścāsyānuvartinām |
puṃsāṃ īśakathāḥ proktā nānākhyāna upabṛṃhitāḥ

निरोधोऽस्यानुशयनं आत्मनः सह शक्तिभिः ।
मुक्तिः हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः

nirodho'syānuśayanaṃ ātmanaḥ saha śaktibhiḥ |
muktiḥ hitvānyathā rūpaṃ svarūpeṇa vyavasthitiḥ

आभासश्च निरोधश्च यतश्चाध्यवसीयते ।
स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते

ābhāsaśca nirodhaśca yataścādhyavasīyate |
sa āśrayaḥ paraṃ brahma paramātmeti śabdyate

योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसौ एवाधिदैविकः ।
यः तत्र उभय विच्छेदः स स्मृतोह्याधिभौतिकः

yo'dhyātmiko'yaṃ puruṣaḥ so'sau evādhidaivikaḥ |
yaḥ tatra ubhaya vicchedaḥ sa smṛtohyādhibhautikaḥ

एकं एकतराभावे यदा न उपलभामहे ।
त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः

ekaṃ ekatarābhāve yadā na upalabhāmahe |
tritayaṃ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ

पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदाऽसौ स विनिर्गतः ।
आत्मनोऽयनमन्विच्छन् अपः अस्राक्षीच्छुचिः शुचीः

puruṣo'ṇḍaṃ vinirbhidya yadā'sau sa vinirgataḥ |
ātmano'yanamanvicchan apaḥ asrākṣīcchuciḥ śucīḥ

तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् ।
तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः

tāsvavātsīt svasṛṣṭāsu sahasraṃ parivatsarān |
tena nārāyaṇo nāma yadāpaḥ puruṣodbhavāḥ

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यद् उपेक्षया

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca |
yadanugrahataḥ santi na santi yad upekṣayā

एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः ।
वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा

eko nānātvamanvicchan yogatalpāt samutthitaḥ |
vīryaṃ hiraṇmayaṃ devo māyayā vyasṛjat tridhā

अधिदैवं अथ अध्यात्मं अधिभूतमिति प्रभुः ।
अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधा भिद्यत तच्छृणु

adhidaivaṃ atha adhyātmaṃ adhibhūtamiti prabhuḥ |
athaikaṃ pauruṣaṃ vīryaṃ tridhā bhidyata tacchṛṇu

अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः ।
ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः

antaḥ śarīra ākāśāt puruṣasya viceṣṭataḥ |
ojaḥ saho balaṃ jajñe tataḥ prāṇo mahān asuḥ

अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु ।
अपानंतं अपानन्ति नरदेवं इवानुगाः

anuprāṇanti yaṃ prāṇāḥ prāṇantaṃ sarvajantuṣu |
apānaṃtaṃ apānanti naradevaṃ ivānugāḥ

प्राणेन आक्षिपता क्षुत् तृड् अन्तरा जायते विभोः ।
पिपासतो जक्षतश्च प्राङ् मुखं निरभिद्यत

prāṇena ākṣipatā kṣut tṛḍ antarā jāyate vibhoḥ |
pipāsato jakṣataśca prāṅ mukhaṃ nirabhidyata

मुखतः तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्र उपजायते ।
ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते

mukhataḥ tālu nirbhinnaṃ jihvā tatra upajāyate |
tato nānāraso jajñe jihvayā yo'dhigamyate

विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयोः ।
जले वै तस्य सुचिरं निरोधः समजायत

vivakṣormukhato bhūmno vahnirvāg vyāhṛtaṃ tayoḥ |
jale vai tasya suciraṃ nirodhaḥ samajāyata

नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति ।
तत्र वायुः गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः

nāsike nirabhidyetāṃ dodhūyati nabhasvati |
tatra vāyuḥ gandhavaho ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ

यदाऽऽत्मनि निरालोकं आत्मानं च दिदृक्षतः ।
निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिः चक्षुः गुणग्रहः

yadā''tmani nirālokaṃ ātmānaṃ ca didṛkṣataḥ |
nirbhinne hyakṣiṇī tasya jyotiḥ cakṣuḥ guṇagrahaḥ

बोध्यमानस्य ऋषिभिः आत्मनः तत् जिघृक्षतः ।
कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः

bodhyamānasya ṛṣibhiḥ ātmanaḥ tat jighṛkṣataḥ |
karṇau ca nirabhidyetāṃ diśaḥ śrotraṃ guṇagrahaḥ

वस्तुनो मृदुकाठिन्य लघुगुर्वोष्ण शीतताम् ।
जिघृक्षतः त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोम महीरुहाः ।
तत्र चान्तर्बहिर्वातः त्वचा लब्धगुणो वृतः

vastuno mṛdukāṭhinya laghugurvoṣṇa śītatām |
jighṛkṣataḥ tvaṅ nirbhinnā tasyāṃ roma mahīruhāḥ |
tatra cāntarbahirvātaḥ tvacā labdhaguṇo vṛtaḥ

हस्तौ रुरुहतुः तस्य नाना कर्म चिकीर्षया ।
तयोस्तु बलमिन्द्रश्च आदानं उभयाश्रयम्

hastau ruruhatuḥ tasya nānā karma cikīrṣayā |
tayostu balamindraśca ādānaṃ ubhayāśrayam

गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् ।
पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः

gatiṃ jigīṣataḥ pādau ruruhāte'bhikāmikām |
padbhyāṃ yajñaḥ svayaṃ havyaṃ karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्द अमृतार्थिनः ।
उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तद् उभयाश्रयम्

nirabhidyata śiśno vai prajānanda amṛtārthinaḥ |
upastha āsīt kāmānāṃ priyaṃ tad ubhayāśrayam

उत्सिसृक्षोः धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ।
ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः

utsisṛkṣoḥ dhātumalaṃ nirabhidyata vai gudam |
tataḥ pāyustato mitra utsarga ubhayāśrayaḥ

आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारं अपानतः ।
तत्र अपानः ततो मृत्युः पृथक्त्वं उभयाश्रयम्

āsisṛpsoḥ puraḥ puryā nābhidvāraṃ apānataḥ |
tatra apānaḥ tato mṛtyuḥ pṛthaktvaṃ ubhayāśrayam

आदित्सोः अन्नपानानां आसन् कुक्ष्यन्न नाडयः ।
नद्यः समुद्राश्च तयोः तुष्टिः पुष्टिः तदाश्रये

āditsoḥ annapānānāṃ āsan kukṣyanna nāḍayaḥ |
nadyaḥ samudrāśca tayoḥ tuṣṭiḥ puṣṭiḥ tadāśraye

निदिध्यासोः आत्ममायां हृदयं निरभिद्यत ।
ततो मनः ततश्चंद्रः सङ्कल्पः काम एव च

nididhyāsoḥ ātmamāyāṃ hṛdayaṃ nirabhidyata |
tato manaḥ tataścaṃdraḥ saṅkalpaḥ kāma eva ca

त्वक् चर्म मांस रुधिर मेदो मज्जास्थि धातवः ।
भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बु वायुभिः

tvak carma māṃsa rudhira medo majjāsthi dhātavaḥ |
bhūmyaptejomayāḥ sapta prāṇo vyomāmbu vāyubhiḥ

गुणात्मकान् इंद्रियाणि भूतादि प्रभवा गुणाः ।
मनः सर्व विकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी

guṇātmakān iṃdriyāṇi bhūtādi prabhavā guṇāḥ |
manaḥ sarva vikārātmā buddhirvijñānarūpiṇī

एतद् भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया ।
मह्यादिभिश्च आवरणैः अष्टभिः बहिरावृतम्

etad bhagavato rūpaṃ sthūlaṃ te vyāhṛtaṃ mayā |
mahyādibhiśca āvaraṇaiḥ aṣṭabhiḥ bahirāvṛtam

अतः परं सूक्ष्मतमं अव्यक्तं निर्विशेषणम् ।
अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ् मनसः परम्

ataḥ paraṃ sūkṣmatamaṃ avyaktaṃ nirviśeṣaṇam |
anādimadhyanidhanaṃ nityaṃ vāṅ manasaḥ param

अमुनी भगवद् रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते ।
उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः

amunī bhagavad rūpe mayā te hyanuvarṇite |
ubhe api na gṛhṇanti māyāsṛṣṭe vipaścitaḥ

स वाच्य वाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् ।
नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः

sa vācya vācakatayā bhagavān brahmarūpadhṛk |
nāmarūpakriyā dhatte sakarmākarmakaḥ paraḥ

प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् ।
सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुर गुह्यकान्

prajāpatīn manūn devān ṛṣīn pitṛgaṇān pṛthak |
siddhacāraṇagandharvān vidyādhrāsura guhyakān

किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषोरगान् ।
मातृरक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान्

kinnarāpsaraso nāgān sarpān kimpuruṣoragān |
mātṛrakṣaḥpiśācāṃśca pretabhūtavināyakān

कूष्माण्दोन्माद वेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि ।
खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान्

kūṣmāṇdonmāda vetālān yātudhānān grahānapi |
khagān mṛgān paśūn vṛkṣān girīn nṛpa sarīsṛpān

द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जल स्थल वनौकसः ।
कुशला-अकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः

dvividhāścaturvidhā ye'nye jala sthala vanaukasaḥ |
kuśalā-akuśalā miśrāḥ karmaṇāṃ gatayastvimāḥ

सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुर-नृ-नारकाः ।
तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ।
यद् एकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते

sattvaṃ rajastama iti tisraḥ sura-nṛ-nārakāḥ |
tatrāpyekaikaśo rājan bhidyante gatayastridhā |
yad ekaikataro'nyābhyāṃ svabhāva upahanyate

स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् ।
पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभिः

sa evedaṃ jagaddhātā bhagavān dharmarūpadhṛk |
puṣṇāti sthāpayan viśvaṃ tiryaṅnarasurādibhiḥ

ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टं इदमात्मनः ।
सं नियच्छति तत्काले घनानीकं इवानिलः

tataḥ kālāgnirudrātmā yatsṛṣṭaṃ idamātmanaḥ |
saṃ niyacchati tatkāle ghanānīkaṃ ivānilaḥ

इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः ।
न इत्थं भावेन हि परं द्रष्टुं अर्हन्ति सूरयः

itthaṃ bhāvena kathito bhagavān bhagavattamaḥ |
na itthaṃ bhāvena hi paraṃ draṣṭuṃ arhanti sūrayaḥ

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्य अनुविधीयते ।
कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत्

nāsya karmaṇi janmādau parasya anuvidhīyate |
kartṛtvapratiṣedhārthaṃ māyayāropitaṃ hi tat

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः ।
विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः

ayaṃ tu brahmaṇaḥ kalpaḥ savikalpa udāhṛtaḥ |
vidhiḥ sādhāraṇo yatra sargāḥ prākṛtavaikṛtāḥ

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षण विग्रहम् ।
यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रृणु

parimāṇaṃ ca kālasya kalpalakṣaṇa vigraham |
yathā purastād vyākhyāsye pādmaṃ kalpamatho śrṛṇu

यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः ।
चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बंधून् सु-दुस्त्यजान्

yadāha no bhavān sūta kṣattā bhāgavatottamaḥ |
cacāra tīrthāni bhuvaḥ tyaktvā baṃdhūn su-dustyajān

क्षत्तुः कौशारवेः तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः ।
यद्वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वं उवाच ह

kṣattuḥ kauśāraveḥ tasya saṃvādo'dhyātmasaṃśritaḥ |
yadvā sa bhagavān tasmai pṛṣṭaḥ tattvaṃ uvāca ha

ब्रूहि नः तद् इदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् ।
बन्धुत्याग निमित्तं च यथैव आगतवान् पुनः

brūhi naḥ tad idaṃ saumya vidurasya viceṣṭitam |
bandhutyāga nimittaṃ ca yathaiva āgatavān punaḥ

राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यद् अवोचत् महामुनिः ।
तद्वोऽभिधास्ये श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः

rājñā parīkṣitā pṛṣṭo yad avocat mahāmuniḥ |
tadvo'bhidhāsye śrṛṇuta rājñaḥ praśnānusārataḥ