अध्याय 8: शुकदेव से परीक्षित के अनेक प्रश्न

ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च ।
यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शनः

brahmaṇā codito brahman guṇākhyāne'guṇasya ca |
yasmai yasmai yathā prāha nārado devadarśanaḥ

एतत् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर ।
हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गलाः

etat veditumicchāmi tattvaṃ tattvavidāṃ vara |
hareradbhutavīryasya kathā lokasumaṅgalāḥ

कथयस्व महाभाग यथाऽहं अखिलात्मनि ।
कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम्

kathayasva mahābhāga yathā'haṃ akhilātmani |
kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṃ manastyakṣye kalevaram

शृण्वतः श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् ।
कालेन नातिदीर्घेण भगवान्विशते हृदि

śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ gṛṇataśca svaceṣṭitam |
kālena nātidīrgheṇa bhagavānviśate hṛdi

प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् ।
धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत्

praviṣṭaḥ karṇarandhreṇa svānāṃ bhāvasaroruham |
dhunoti śamalaṃ kṛṣṇaḥ salilasya yathā śarat

धौतात्मा पुरुषः कृष्ण पादमूलं न मुञ्चति ।
मुक्तसर्वपरिक्लेशः पान्थः स्वशरणं यथा

dhautātmā puruṣaḥ kṛṣṇa pādamūlaṃ na muñcati |
muktasarvaparikleśaḥ pānthaḥ svaśaraṇaṃ yathā

यदधातुमतो ब्रह्मन्देहारम्भोऽस्य धातुभिः ।
यदृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा

yadadhātumato brahmandehārambho'sya dhātubhiḥ |
yadṛcchayā hetunā vā bhavanto jānate yathā

आसीद् यदुदरात्पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् ।
यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ।
तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव

āsīd yadudarātpadmaṃ lokasaṃsthānalakṣaṇam |
yāvānayaṃ vai puruṣa iyattāvayavaiḥ pṛthak |
tāvānasāviti proktaḥ saṃsthāvayavavāniva

अजः सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् ।
ददृशे येन तद् रूपं नाभिपद्मसमुद्भवः

ajaḥ sṛjati bhūtāni bhūtātmā yadanugrahāt |
dadṛśe yena tad rūpaṃ nābhipadmasamudbhavaḥ

स चाऽपि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्ययः ।
मुक्त्वाऽऽत्ममायां मायेशः शेते सर्वगुहाशयः

sa cā'pi yatra puruṣo viśvasthityudbhavāpyayaḥ |
muktvā''tmamāyāṃ māyeśaḥ śete sarvaguhāśayaḥ

पुरुषावयवैर्लोकाः सपालाः पूर्वकल्पिताः ।
लोकैरमुष्यावयवाः सपालैरिति शुश्रुम

puruṣāvayavairlokāḥ sapālāḥ pūrvakalpitāḥ |
lokairamuṣyāvayavāḥ sapālairiti śuśruma

यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते ।
भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानश्च यत् सतः

yāvān kalpo vikalpo vā yathā kālo'numīyate |
bhūtabhavyabhavacchabda āyurmānaśca yat sataḥ

कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि ।
यावत्यः कर्मगतयो यादृशी द्विजसत्तम

kālasyānugatiryā tu lakṣyate'ṇvī bṛhatyapi |
yāvatyaḥ karmagatayo yādṛśī dvijasattama

यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते ।
गुणानां गुणिनाश्चैव परिणाममभीप्सताम्

yasmin karmasamāvāyo yathā yenopagṛhyate |
guṇānāṃ guṇināścaiva pariṇāmamabhīpsatām

भूपातालककुब्व्योम ग्रहनक्षत्रभूभृताम् ।
सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम्

bhūpātālakakubvyoma grahanakṣatrabhūbhṛtām |
saritsamudradvīpānāṃ sambhavaścaitadokasām

प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदतः ।
महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चयः

pramāṇamaṇḍakośasya bāhyābhyantarabhedataḥ |
mahatāṃ cānucaritaṃ varṇāśramaviniścayaḥ

युगानि युगमानश्च धर्मो यश्च युगे युगे ।
अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरेः

yugāni yugamānaśca dharmo yaśca yuge yuge |
avatārānucaritaṃ yadāścaryatamaṃ hareḥ

नृणां साधारणो धर्मः सविशेषश्च यादृशः ।
श्रेणीनां राजर्षीणाञ्च धर्मः कृच्छ्रेषु जीवताम्

nṛṇāṃ sādhāraṇo dharmaḥ saviśeṣaśca yādṛśaḥ |
śreṇīnāṃ rājarṣīṇāñca dharmaḥ kṛcchreṣu jīvatām

तत्त्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् ।
पुरुषाराधनविधिः योगस्याध्यात्मिकस्य च

tattvānāṃ parisaṅkhyānaṃ lakṣaṇaṃ hetulakṣaṇam |
puruṣārādhanavidhiḥ yogasyādhyātmikasya ca

योगेश्वरैश्वर्यगतिः लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् ।
वेदोपवेदधर्माणां इतिहासपुराणयोः

yogeśvaraiśvaryagatiḥ liṅgabhaṅgastu yoginām |
vedopavedadharmāṇāṃ itihāsapurāṇayoḥ

सम्प्लवः सर्वभूतानां विक्रमः प्रतिसङ्क्रमः ।
इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधिः

samplavaḥ sarvabhūtānāṃ vikramaḥ pratisaṅkramaḥ |
iṣṭāpūrtasya kāmyānāṃ trivargasya ca yo vidhiḥ

यश्चानुशायिनां सर्गः पाषण्डस्य च सम्भवः ।
आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपतः

yaścānuśāyināṃ sargaḥ pāṣaṇḍasya ca sambhavaḥ |
ātmano bandhamokṣau ca vyavasthānaṃ svarūpataḥ

यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया ।
विसृज्य वा यथा मायां उदास्ते साक्षिवद्विभुः

yathātmatantro bhagavān vikrīḍatyātmamāyayā |
visṛjya vā yathā māyāṃ udāste sākṣivadvibhuḥ

सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वशः ।
तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने

sarvametacca bhagavan pṛcchato me'nupūrvaśaḥ |
tattvato'rhasyudāhartuṃ prapannāya mahāmune

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभूः ।
अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम्

atra pramāṇaṃ hi bhavān parameṣṭhī yathātmabhūḥ |
apare cānutiṣṭhanti pūrveṣāṃ pūrvajaiḥ kṛtam

न मेऽसवः परायन्ति ब्रह्मन् अनशनादमी ।
पिबतोऽच्युतपीयूषं अन्यत्र कुपिताद् द्विजात्

na me'savaḥ parāyanti brahman anaśanādamī |
pibato'cyutapīyūṣaṃ anyatra kupitād dvijāt

स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः ।
ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि

sa upāmantrito rājñā kathāyāmiti satpateḥ |
brahmarāto bhṛśaṃ prīto viṣṇurātena saṃsadi

प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते

prāha bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam |
brahmaṇe bhagavatproktaṃ brahmakalpa upāgate

यद्यत् परीक्षिदृषभः पाण्डूनामनुपृच्छति ।
आनुपूर्व्येण तत्सर्वं आख्यातुमुपचक्रमे

yadyat parīkṣidṛṣabhaḥ pāṇḍūnāmanupṛcchati |
ānupūrvyeṇa tatsarvaṃ ākhyātumupacakrame