अध्याय 7: ब्रह्मा द्वारा लीलावतारों का वर्णन

यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् ।
क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्तः ।
अन्तर्महार्णव उपागतमादिदैत्यं ।
तं दंष्ट्रयाऽद्रिमिव वज्रधरो ददार

yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhrat |
krauḍīṃ tanuṃ sakalayajñamayīmanantaḥ |
antarmahārṇava upāgatamādidaityaṃ |
taṃ daṃṣṭrayā'drimiva vajradharo dadāra

जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ ।
आकूतिसूनुः अमरान् अथ दक्षिणायाम् ।
लोकत्रयस्य महतीं अहरद् यदार्तिं ।
स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः

jāto rucerajanayat suyamān suyajña |
ākūtisūnuḥ amarān atha dakṣiṇāyām |
lokatrayasya mahatīṃ aharad yadārtiṃ |
svāyambhuvena manunā harirityanūktaḥ

जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां ।
स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे ।
ऊचे ययाऽत्मशमलं गुणसङ्गपङ्कम् ।
अस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे

jajñe ca kardamagṛhe dvija devahūtyāṃ |
strībhiḥ samaṃ navabhirātmagatiṃ svamātre |
ūce yayā'tmaśamalaṃ guṇasaṅgapaṅkam |
asmin vidhūya kapilasya gatiṃ prapede

अत्रेः अपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टो ।
दत्तो मयाहमिति यद् भगवान् स दत्तः ।
यत् पादपङ्कजपराग पवित्रदेहा ।
योगर्द्धिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्याः

atreḥ apatyamabhikāṅkṣata āha tuṣṭo |
datto mayāhamiti yad bhagavān sa dattaḥ |
yat pādapaṅkajaparāga pavitradehā |
yogarddhimāpurubhayīṃ yaduhaihayādyāḥ

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे ।
आदौ सनात् स्वतपसः स चतुःसनोऽभूत् ।
प्राक्कल्प संप्लवविनष्टमिह आत्मतत्त्वं ।
सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन्

taptaṃ tapo vividhalokasisṛkṣayā me |
ādau sanāt svatapasaḥ sa catuḥsano'bhūt |
prākkalpa saṃplavavinaṣṭamiha ātmatattvaṃ |
samyag jagāda munayo yadacakṣatātman

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां ।
नारायणो नर इति स्वतपः प्रभावः ।
दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं ।
देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः

dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃ |
nārāyaṇo nara iti svatapaḥ prabhāvaḥ |
dṛṣṭvātmano bhagavato niyamāvalopaṃ |
devyastvanaṅgapṛtanā ghaṭituṃ na śekuḥ

कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्ट्या ।
रोषं दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् ।
सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति ।
कामः कथं नु पुनरस्य मनः श्रयेत

kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣadṛṣṭyā |
roṣaṃ dahantamuta te na dahantyasahyam |
so'yaṃ yadantaramalaṃ praviśan bibheti |
kāmaḥ kathaṃ nu punarasya manaḥ śrayeta

विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो ।
बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि ।
तस्मा अदाद् ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो ।
दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात्

viddhaḥ sapatnyuditapatribhiranti rājño |
bālo'pi sannupagatastapase vanāni |
tasmā adād dhruvagatiṃ gṛṇate prasanno |
divyāḥ stuvanti munayo yaduparyadhastāt

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र ।
निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् ।
त्रात्वाऽर्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे ।
दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन

yadvenamutpathagataṃ dvijavākyavajra |
niṣpluṣṭapauruṣabhagaṃ niraye patantam |
trātvā'rthito jagati putrapadaṃ ca lebhe |
dugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुः ।
यो वै चचार समदृग् जडयोगचर्याम् ।
यत्पारमहंस्यमृषयः पदमामनन्ति ।
स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः

nābherasāvṛṣabha āsa sudevisūnuḥ |
yo vai cacāra samadṛg jaḍayogacaryām |
yatpāramahaṃsyamṛṣayaḥ padamāmananti |
svasthaḥ praśāntakaraṇaḥ parimuktasaṅgaḥ

सत्रे ममाऽस भगवान् हयशीर्ष एव ।
साक्षात् स यज्ञपुरुषः तपनीयवर्णः ।
छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा ।
वाचो बभूवुरुशतीः श्वसतोऽस्य नस्तः

satre mamā'sa bhagavān hayaśīrṣa eva |
sākṣāt sa yajñapuruṣaḥ tapanīyavarṇaḥ |
chandomayo makhamayo'khiladevatātmā |
vāco babhūvuruśatīḥ śvasato'sya nastaḥ

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः ।
क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः ।
विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मे ।
आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान्

matsyo yugāntasamaye manunopalabdhaḥ |
kṣoṇīmayo nikhilajīvanikāyaketaḥ |
visraṃsitānurubhaye salile mukhānme |
ādāya tatra vijahāra ha vedamārgān

क्षीरोदधावमरदानवयूथपानाम् ।
उन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेवः ।
पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं ।
निद्राक्षणोऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डूः

kṣīrodadhāvamaradānavayūthapānām |
unmathnatāmamṛtalabdhaya ādidevaḥ |
pṛṣṭhena kacchapavapurvidadhāra gotraṃ |
nidrākṣaṇo'driparivartakaṣāṇakaṇḍūḥ

त्रैविष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं ।
कृत्वा भ्रमद् भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् ।
दैत्येन्द्रमाशु गदयाऽभिपतन्तमारात् ।
ऊरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम्

traiviṣṭaporubhayahā sa nṛsiṃharūpaṃ |
kṛtvā bhramad bhrukuṭidaṃṣṭrakarālavaktram |
daityendramāśu gadayā'bhipatantamārāt |
ūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam

अन्तः सरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ।
ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्तः ।
आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ ।
तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय

antaḥ sarasyurubalena pade gṛhīto |
grāheṇa yūthapatirambujahasta ārtaḥ |
āhedamādipuruṣākhilalokanātha |
tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya

श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेयः ।
चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः ।
चक्रेण नक्रवदनं विनिपाद्य तस्माद् ।
धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार

śrutvā haristamaraṇārthinamaprameyaḥ |
cakrāyudhaḥ patagarājabhujādhirūḍhaḥ |
cakreṇa nakravadanaṃ vinipādya tasmād |
dhaste pragṛhya bhagavān kṛpayojjahāra

ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदितेः सुतानां ।
लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः ।
क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन ।
याच्ञामृते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्यः

jyāyān guṇairavarajo'pyaditeḥ sutānāṃ |
lokān vicakrama imān yadathādhiyajñaḥ |
kṣmāṃ vāmanena jagṛhe tripadacchalena |
yācñāmṛte pathi caran prabhubhirna cālyaḥ

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौचम् ।
आपः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् ।
यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्यद् ।
आत्मानमङ्ग शिरसा हरयेऽभिमेने

nārtho balerayamurukramapādaśaucam |
āpaḥ śikhādhṛtavato vibudhādhipatyam |
yo vai pratiśrutamṛte na cikīrṣadanyad |
ātmānamaṅga śirasā haraye'bhimene

तुभ्यं च नारद भृशं भगवान्विवृद्ध ।
भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् ।
ज्ञानं च भागवतमात्मसतत्त्वदीपं ।
यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव

tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavānvivṛddha |
bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam |
jñānaṃ ca bhāgavatamātmasatattvadīpaṃ |
yadvāsudevaśaraṇā vidurañjasaiva

चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो ।
मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति ।
दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात्स्वकीर्तिं ।
सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रैः

cakraṃ ca dikṣvavihataṃ daśasu svatejo |
manvantareṣu manuvaṃśadharo bibharti |
duṣṭeṣu rājasu damaṃ vyadadhātsvakīrtiṃ |
satye tripṛṣṭha uśatīṃ prathayaṃścaritraiḥ

धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्तिः ।
नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति ।
यज्ञे च भागममृतायुरवावचन्ध ।
आयुश्च वेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके

dhanvantariśca bhagavān svayameva kīrtiḥ |
nāmnā nṛṇāṃ pururujāṃ ruja āśu hanti |
yajñe ca bhāgamamṛtāyuravāvacandha |
āyuśca vedamanuśāstyavatīrya loke

क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ।
ब्रह्मध्रुगुज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु ।
उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्यः ।
त्रिःसप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन

kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmā |
brahmadhrugujjhitapathaṃ narakārtilipsu |
uddhantyasāvavanikaṇṭakamugravīryaḥ |
triḥsaptakṛtva urudhāraparaśvadhena

अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश ।
इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे ।
तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश ।
यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत्

asmatprasādasumukhaḥ kalayā kaleśa |
ikṣvākuvaṃśa avatīrya gurornideśe |
tiṣṭhan vanaṃ sadayitānuja āviveśa |
yasmin virudhya daśakandhara ārtimārcchat

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो ।
मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद् दिधक्षोः ।
दूरे सुहृन्मथितरोष सुशोणदृष्ट्या ।
तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः

yasmā adādudadhirūḍhabhayāṅgavepo |
mārgaṃ sapadyaripuraṃ haravad didhakṣoḥ |
dūre suhṛnmathitaroṣa suśoṇadṛṣṭyā |
tātapyamānamakaroraganakracakraḥ

वक्षःस्थलस्पर्शरुग्णमहेन्द्रवाह ।
दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् ।
सद्योऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तुः ।
विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधि सैन्ये

vakṣaḥsthalasparśarugṇamahendravāha |
dantairviḍambitakakubjuṣa ūḍhahāsam |
sadyo'subhiḥ saha vineṣyati dārahartuḥ |
visphūrjitairdhanuṣa uccarato'dhi sainye

भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः ।
क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः ।
जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गः ।
कर्माणि चाऽऽत्ममहिमोपनिबन्धनानि

bhūmeḥ suretaravarūthavimarditāyāḥ |
kleśavyayāya kalayā sitakṛṣṇakeśaḥ |
jātaḥ kariṣyati janānupalakṣyamārgaḥ |
karmāṇi cā''tmamahimopanibandhanāni

तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकायाः ।
त्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्तः ।
यद् रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा ।
उन्मूलनं त्वितरथाऽर्जुनयोर्न भाव्यम्

tokena jīvaharaṇaṃ yadulūkikāyāḥ |
traimāsikasya ca padā śakaṭo'pavṛttaḥ |
yad riṅgatāntaragatena divispṛśorvā |
unmūlanaṃ tvitarathā'rjunayorna bhāvyam

यद्वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् ।
पालांस्त्वजीव यदनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या ।
तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्य विलोलजिह्वम् ।
उच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम्

yadvai vraje vrajapaśūn viṣatoyapītān |
pālāṃstvajīva yadanugrahadṛṣṭivṛṣṭyā |
tacchuddhaye'tiviṣavīrya vilolajihvam |
uccāṭayiṣyaduragaṃ viharan hradinyām

तत्कर्म दिव्यमिव यन्निशि निःशयानं ।
दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने ।
उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकालं ।
नेत्रे पिधाप्य सबलोऽनधिगम्यवीर्यः

tatkarma divyamiva yanniśi niḥśayānaṃ |
dāvāgninā śucivane paridahyamāne |
unneṣyati vrajamato'vasitāntakālaṃ |
netre pidhāpya sabalo'nadhigamyavīryaḥ

गृह्णीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता ।
शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति ।
यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी ।
संवीक्ष्य शंकितमनाः प्रतिबोधिताऽऽसीत्

gṛhṇīta yad yadupabandhamamuṣya mātā |
śulbaṃ sutasya na tu tat tadamuṣya māti |
yajjṛmbhato'sya vadane bhuvanāni gopī |
saṃvīkṣya śaṃkitamanāḥ pratibodhitā''sīt

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशात् ।
गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च ।
अह्न्यापृतं निशि शयानमतिश्रमेण ।
लोकं विकुण्ठ मुपनेष्यति गोकुलं स्म

nandaṃ ca mokṣyati bhayād varuṇasya pāśāt |
gopān bileṣu pihitān mayasūnunā ca |
ahnyāpṛtaṃ niśi śayānamatiśrameṇa |
lokaṃ vikuṇṭha mupaneṣyati gokulaṃ sma

गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय ।
देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षुः ।
धर्तोच्छिलीन्ध्रमिव सप्तदिनानि सप्त ।
वर्षो महीध्रमनघैककरे सलीलम्

gopairmakhe pratihate vrajaviplavāya |
deve'bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥ |
dhartocchilīndhramiva saptadināni sapta |
varṣo mahīdhramanaghaikakare salīlam

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां ।
रासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन ।
उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां ।
हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य

krīḍan vane niśi niśākararaśmigauryāṃ |
rāsonmukhaḥ kalapadāyatamūrcchitena |
uddīpitasmararujāṃ vrajabhṛdvadhūnāṃ |
harturhariṣyati śiro dhanadānugasya

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट ।
मल्लेभकंसयवनाः कपिपौण्ड्रकाद्याः ।
अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र ।
सप्तोक्षशम्बरविदूरथ रुक्मिमुख्याः

ye ca pralambakharadardurakeśyariṣṭa |
mallebhakaṃsayavanāḥ kapipauṇḍrakādyāḥ |
anye ca śālvakujabalvaladantavakra |
saptokṣaśambaravidūratha rukmimukhyāḥ

ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः ।
काम्बोजमत्स्यकुरुकैकयसृञ्जयाद्याः ।
यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम ।
व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम्

ye vā mṛdhe samitiśālina āttacāpāḥ |
kāmbojamatsyakurukaikayasṛñjayādyāḥ |
yāsyantyadarśanamalaṃ balapārthabhīma |
vyājāhvayena hariṇā nilayaṃ tadīyam

कालेन मीलितधियामवमृश्य नॄणां ।
स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः ।
आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां ।
वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म

kālena mīlitadhiyāmavamṛśya nṝṇāṃ |
stokāyuṣāṃ svanigamo bata dūrapāraḥ |
āvirhitastvanuyugaṃ sa hi satyavatyāṃ |
vedadrumaṃ viṭapaśo vibhajiṣyati sma

देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां ।
पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भिः ।
लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभं ।
वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम्

devadviṣāṃ nigamavartmani niṣṭhitānāṃ |
pūrbhirmayena vihitābhiradṛśyatūrbhiḥ |
lokān ghnatāṃ mativimohamatipralobhaṃ |
veṣaṃ vidhāya bahu bhāṣyata aupadharmyam

यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः ।
पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः ।
स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र ।
शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते

yarhyālayeṣvapi satāṃ na hareḥ kathāḥ syuḥ |
pāṣaṇḍino dvijajanā vṛṣalā nṛdevāḥ |
svāhā svadhā vaṣaḍiti sma giro na yatra |
śāstā bhaviṣyati kalerbhagavān yugānte

सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशाः ।
स्थाने च धर्ममखमन्वमरावनीशाः ।
अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या ।
मायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः

sarge tapo'hamṛṣayo nava ye prajeśāḥ |
sthāne ca dharmamakhamanvamarāvanīśāḥ |
ante tvadharmaharamanyuvaśāsurādyā |
māyāvibhūtaya imāḥ puruśaktibhājaḥ

विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽर्हतीह ।
यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि ।
चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं ।
यस्मात् त्रिसाम्यसदनाद् उरुकम्पयानम्

viṣṇornu vīryagaṇanāṃ katamo'rhatīha |
yaḥ pārthivānyapi kavirvimame rajāṃsi |
caskambha yaḥ svarahasāskhalatā tripṛṣṭhaṃ |
yasmāt trisāmyasadanād urukampayānam

नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते ।
मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽपरे ये ।
गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेवः ।
शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम्

nāntaṃ vidāmyahamamī munayo'grajāste |
māyābalasya puruṣasya kuto'pare ye |
gāyan guṇān daśaśatānana ādidevaḥ |
śeṣo'dhunāpi samavasyati nāsya pāram

येषां स एष भगवान् दययेदनन्तः ।
सर्वात्मनाऽश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।
ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां ।
नैषां ममाहमिति धीः श्वशृगालभक्ष्ये

yeṣāṃ sa eṣa bhagavān dayayedanantaḥ |
sarvātmanā'śritapado yadi nirvyalīkam |
te dustarāmatitaranti ca devamāyāṃ |
naiṣāṃ mamāhamiti dhīḥ śvaśṛgālabhakṣye

वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां ।
यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्यः ।
पत्नी मनोः स च मनुश्च तदात्मजाश्च ।
प्राचीनबर्हि ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च

vedāhamaṅga paramasya hi yogamāyāṃ |
yūyaṃ bhavaśca bhagavānatha daityavaryaḥ |
patnī manoḥ sa ca manuśca tadātmajāśca |
prācīnabarhi ṛbhuraṅga uta dhruvaśca

इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि ।
रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः ।
मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा ।
देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीपः

ikṣvākurailamucukundavidehagādhi |
raghvambarīṣasagarā gayanāhuṣādyāḥ |
māndhātralarkaśatadhanvanurantidevā |
devavrato baliramūrttarayo dilīpaḥ

सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद ।
सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः ।
येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त ।
पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेव वर्याः

saubharyutaṅkaśibidevalapippalāda |
sārasvatoddhavaparāśarabhūriṣeṇāḥ |
ye'nye vibhīṣaṇahanūmadupendradatta |
pārthārṣṭiṣeṇaviduraśrutadeva varyāḥ

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां ।
स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः ।
यद्यद्भुतक्रम परायणशीलशिक्षाः ।
तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये

te vai vidantyatitaranti ca devamāyāṃ |
strīśūdrahūṇaśabarā api pāpajīvāḥ |
yadyadbhutakrama parāyaṇaśīlaśikṣāḥ |
tiryagjanā api kimu śrutadhāraṇā ye

शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं ।
शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् ।
शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो ।
माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना

śaśvat praśāntamabhayaṃ pratibodhamātraṃ |
śuddhaṃ samaṃ sadasataḥ paramātmatattvam |
śabdo na yatra purukārakavān kriyārtho |
māyā paraityabhimukhe ca vilajjamānā

तद्वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ।
ब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् ।
सध्र्यङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं ।
जह्युः स्वराडिव निपानखनित्रमिन्द्रः

tadvai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃso |
brahmeti yadvidurajasrasukhaṃ viśokam |
sadhryaṅ niyamya yatayo yamakartahetiṃ |
jahyuḥ svarāḍiva nipānakhanitramindraḥ

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान् यतोऽस्य ।
भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः ।
देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीर्यमाणे ।
व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽजः

sa śreyasāmapi vibhurbhagavān yato'sya |
bhāvasvabhāvavihitasya sataḥ prasiddhiḥ |
dehe svadhātuvigame'nuviśīryamāṇe |
vyomeva tatra puruṣo na viśīryate'jaḥ

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावनः ।
समासेन हरेर्नान्यद् अन्यस्मात् सदसच्च यत्

so'yaṃ te'bhihitastāta bhagavān viśvabhāvanaḥ |
samāsena harernānyad anyasmāt sadasacca yat

इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् ।
सङ्ग्रहोऽयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुली कुरु

idaṃ bhāgavataṃ nāma yanme bhagavatoditam |
saṅgraho'yaṃ vibhūtīnāṃ tvametad vipulī kuru

यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति ।
सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय

yathā harau bhagavati nṛṇāṃ bhaktirbhaviṣyati |
sarvātmanyakhilādhāre iti saṅkalpya varṇaya

मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः ।
शृण्वतः श्रद्धया नित्यं माययाऽऽत्मा न मुह्यति

māyāṃ varṇayato'muṣya īśvarasyānumodataḥ |
śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ māyayā''tmā na muhyati