अध्याय 4: परीक्षित पूछते हैं कि भगवान सृष्टि कैसे करते हैं

वैयासकेरिति वचः तत्त्वनिश्चयमात्मनः ।
उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेयः सतीं व्यधात्

vaiyāsakeriti vacaḥ tattvaniścayamātmanaḥ |
upadhārya matiṃ kṛṣṇe auttareyaḥ satīṃ vyadhāt

आत्मजायासुतागार पशुद्रविणबन्धुषु ।
राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ

ātmajāyāsutāgāra paśudraviṇabandhuṣu |
rājye cāvikale nityaṃ virūḍhāṃ mamatāṃ jahau

पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामनाः

papraccha cemamevārthaṃ yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ |
kṛṣṇānubhāvaśravaṇe śraddadhāno mahāmanāḥ

संस्थां विज्ञाय सन्न्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् ।
वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गतः

saṃsthāṃ vijñāya sannyasya karma traivargikaṃ ca yat |
vāsudeve bhagavati ātmabhāvaṃ dṛḍhaṃ gataḥ

समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ ।
तमो विशीर्यते मह्यं हरेः कथयतः कथाम्

samīcīnaṃ vaco brahman sarvajñasya tavānagha |
tamo viśīryate mahyaṃ hareḥ kathayataḥ kathām

भूय एव विवित्सामि भगवान् आत्ममायया ।
यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरैः

bhūya eva vivitsāmi bhagavān ātmamāyayā |
yathedaṃ sṛjate viśvaṃ durvibhāvyamadhīśvaraiḥ

यथा गोपायति विभुः यथा संयच्छते पुनः ।
यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्तिः परः पुमान् ।
आत्मानं क्रीडयन्क्रीडन् करोति विकरोति च

yathā gopāyati vibhuḥ yathā saṃyacchate punaḥ |
yāṃ yāṃ śaktimupāśritya puruśaktiḥ paraḥ pumān |
ātmānaṃ krīḍayankrīḍan karoti vikaroti ca

नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मणः ।
दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम्

nūnaṃ bhagavato brahman hareradbhutakarmaṇaḥ |
durvibhāvyamivābhāti kavibhiścāpi ceṣṭitam

यथा गुणांस्तु प्रकृतेः युगपत् क्रमशोऽपि वा ।
बिभर्ति भूरिशस्त्वेकः कुर्वन् कर्माणि जन्मभिः

yathā guṇāṃstu prakṛteḥ yugapat kramaśo'pi vā |
bibharti bhūriśastvekaḥ kurvan karmāṇi janmabhiḥ

विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा ।
शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः परस्मिंश्च भवान्खलु

vicikitsitametanme bravītu bhagavān yathā |
śābde brahmaṇi niṣṇātaḥ parasmiṃśca bhavānkhalu

इत्युपामंत्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरेः ।
हृषीकेशं अनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे

ityupāmaṃtrito rājñā guṇānukathane hareḥ |
hṛṣīkeśaṃ anusmṛtya prativaktuṃ pracakrame

नमः परस्मै पुरुषाय भूयसे
सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया ।
गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनां
अंतर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने

namaḥ parasmai puruṣāya bhūyase
sadudbhavasthānanirodhalīlayā |
gṛhītaśaktitritayāya dehināṃ
aṃtarbhavāyānupalakṣyavartmane

भूयो नमः सद्वृजिनच्छिदेऽसतां
असंभवायाखिलसत्त्वमूर्तये ।
पुंसां पुनः पारमहंस्य आश्रमे
व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे

bhūyo namaḥ sadvṛjinacchide'satāṃ
asaṃbhavāyākhilasattvamūrtaye |
puṃsāṃ punaḥ pāramahaṃsya āśrame
vyavasthitānāmanumṛgyadāśuṣe

नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां
विदूरकाष्ठाय मुहुः कुयोगिनाम् ।
निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा
स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नमः

namo namaste'stvṛṣabhāya sātvatāṃ
vidūrakāṣṭhāya muhuḥ kuyoginām |
nirastasāmyātiśayena rādhasā
svadhāmani brahmaṇi raṃsyate namaḥ

यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं
यद् वंदनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् ।
लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं
तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः

yatkīrtanaṃ yatsmaraṇaṃ yadīkṣaṇaṃ
yad vaṃdanaṃ yacchravaṇaṃ yadarhaṇam |
lokasya sadyo vidhunoti kalmaṣaṃ
tasmai subhadraśravase namo namaḥ

विचक्षणा यच्चरणोपसादनात्
सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मनः ।
विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमाः
तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः

vicakṣaṇā yaccaraṇopasādanāt
saṅgaṃ vyudasyobhayato'ntarātmanaḥ |
vindanti hi brahmagatiṃ gataklamāḥ
tasmai subhadraśravase namo namaḥ

तपस्विनो दानपरा यशस्विनो
मनस्विनो मंत्रविदः सुमङ्गलाः ।
क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं
तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः

tapasvino dānaparā yaśasvino
manasvino maṃtravidaḥ sumaṅgalāḥ |
kṣemaṃ na vindanti vinā yadarpaṇaṃ
tasmai subhadraśravase namo namaḥ

किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा
आभीरकङ्का यवनाः खसादयः ।
येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः
शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः

kirātahūṇāndhrapulindapulkaśā
ābhīrakaṅkā yavanāḥ khasādayaḥ |
ye'nye ca pāpā yadapāśrayāśrayāḥ
śudhyanti tasmai prabhaviṣṇave namaḥ

स एष आत्मात्मवतामधीश्वरः
त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमयः ।
गतव्यलीकैरजशङ्करादिभिः
वितर्क्यलिङ्गो भगवान्प्रसीदताम्

sa eṣa ātmātmavatāmadhīśvaraḥ
trayīmayo dharmamayastapomayaḥ |
gatavyalīkairajaśaṅkarādibhiḥ
vitarkyaliṅgo bhagavānprasīdatām

श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिः
धियां पतिर्लोकपतिर्धरापतिः ।
पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां
प्रसीदतां मे भगवान् सतां पतिः

śriyaḥ patiryajñapatiḥ prajāpatiḥ
dhiyāṃ patirlokapatirdharāpatiḥ |
patirgatiścāndhakavṛṣṇisātvatāṃ
prasīdatāṃ me bhagavān satāṃ patiḥ

यदङ्घ्र्यभिध्यानसमाधिधौतया
धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मनः ।
वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं
स मे मुकुंदो भगवान् प्रसीदताम्

yadaṅghryabhidhyānasamādhidhautayā
dhiyānupaśyanti hi tattvamātmanaḥ |
vadanti caitat kavayo yathārucaṃ
sa me mukuṃdo bhagavān prasīdatām

प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती
वितन्वताऽजस्य सतीं स्मृतिं हृदि ।
स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यतः
स मे ऋषीणां ऋषभः प्रसीदताम्

pracoditā yena purā sarasvatī
vitanvatā'jasya satīṃ smṛtiṃ hṛdi |
svalakṣaṇā prādurabhūt kilāsyataḥ
sa me ṛṣīṇāṃ ṛṣabhaḥ prasīdatām

भूतैर्महद्भिर्य इमाः पुरो विभुः
निर्माय शेते यदमूषु पूरुषः ।
भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मकः
सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे

bhūtairmahadbhirya imāḥ puro vibhuḥ
nirmāya śete yadamūṣu pūruṣaḥ |
bhuṅkte guṇān ṣoḍaśa ṣoḍaśātmakaḥ
so'laṅkṛṣīṣṭa bhagavān vacāṃsi me

नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे ।
पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम्

namastasmai bhagavate vāsudevāya vedhase |
papurjñānamayaṃ saumyā yanmukhāmburuhāsavam

एतद् एवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते ।
वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मनः

etad evātmabhū rājan nāradāya vipṛcchate |
vedagarbho'bhyadhāt sākṣād yadāha harirātmanaḥ