अध्याय 5: ब्रह्मा नारद को सृष्टिक्रम बताते हैं

देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।
तद्विजानीहि यद् ज्ञानं आत्मतत्त्वनिदर्शनम्

devadeva namaste'stu bhūtabhāvana pūrvaja |
tadvijānīhi yad jñānaṃ ātmatattvanidarśanam

यद् रूपं यद् अधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो ।
यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वतः

yad rūpaṃ yad adhiṣṭhānaṃ yataḥ sṛṣṭamidaṃ prabho |
yatsaṃsthaṃ yatparaṃ yacca tat tattvaṃ vada tattvataḥ

सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः ।
करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव

sarvaṃ hyetad bhavān veda bhūtabhavyabhavatprabhuḥ |
karāmalakavad viśvaṃ vijñānāvasitaṃ tava

यद् विज्ञानो यद् आधारो यत् परस्त्वं यदात्मकः ।
एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया

yad vijñāno yad ādhāro yat parastvaṃ yadātmakaḥ |
ekaḥ sṛjasi bhūtāni bhūtairevātmamāyayā

आत्मन् भावयसे तानि न पराभावयन् स्वयम् ।
आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः

ātman bhāvayase tāni na parābhāvayan svayam |
ātmaśaktimavaṣṭabhya ūrṇanābhirivāklamaḥ

नाहं वेद परं ह्यस्मिन् नापरं न समं विभो ।
नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यतः

nāhaṃ veda paraṃ hyasmin nāparaṃ na samaṃ vibho |
nāmarūpaguṇairbhāvyaṃ sadasat kiñcidanyataḥ

स भवानचरद् घोरं यत्तपः सुसमाहितः ।
तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि

sa bhavānacarad ghoraṃ yattapaḥ susamāhitaḥ |
tena khedayase nastvaṃ parāśaṅkāṃ ca yacchasi

एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर ।
विजानीहि यथैवेदं अहं बुध्येऽनुशासितः

etanme pṛcchataḥ sarvaṃ sarvajña sakaleśvara |
vijānīhi yathaivedaṃ ahaṃ budhye'nuśāsitaḥ

सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् ।
यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने

samyak kāruṇikasyedaṃ vatsa te vicikitsitam |
yadahaṃ coditaḥ saumya bhagavadvīryadarśane

नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः ।
अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे

nānṛtaṃ tava taccāpi yathā māṃ prabravīṣi bhoḥ |
avijñāya paraṃ matta etāvattvaṃ yato hi me

येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् ।
यथार्कोऽग्निः यथा सोमो यथा ऋक्षग्रहतारकाः

yena svarociṣā viśvaṃ rocitaṃ rocayāmyaham |
yathārko'gniḥ yathā somo yathā ṛkṣagrahatārakāḥ

तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि ।
यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम्

tasmai namo bhagavate vāsudevāya dhīmahi |
yanmāyayā durjayayā māṃ vadanti jagadgurum

विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया ।
विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धियः

vilajjamānayā yasya sthātumīkṣāpathe'muyā |
vimohitā vikatthante mamāhamiti durdhiyaḥ

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।
वासुदेवात्परो ब्रह्मन् न चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca |
vāsudevātparo brahman na cānyo'rtho'sti tattvataḥ

नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः ।
नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः

nārāyaṇaparā vedā devā nārāyaṇāṅgajāḥ |
nārāyaṇaparā lokā nārāyaṇaparā makhāḥ

नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः ।
नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः

nārāyaṇaparo yogo nārāyaṇaparaṃ tapaḥ |
nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ

तस्यापि द्रष्टुः ईशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः ।
सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहं ईक्षयैवाभिचोदितः

tasyāpi draṣṭuḥ īśasya kūṭasthasyākhilātmanaḥ |
sṛjyaṃ sṛjāmi sṛṣṭo'haṃ īkṣayaivābhicoditaḥ

सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः ।
स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः

sattvaṃ rajastama iti nirguṇasya guṇāstrayaḥ |
sthitisarganirodheṣu gṛhītā māyayā vibhoḥ

कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः ।
बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः

kāryakāraṇakartṛtve dravyajñānakriyāśrayāḥ |
badhnanti nityadā muktaṃ māyinaṃ puruṣaṃ guṇāḥ

स एष भगवान् लिङ्गैः त्रिभिरेतैरधोक्षजः ।
स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वरः

sa eṣa bhagavān liṅgaiḥ tribhiretairadhokṣajaḥ |
svalakṣitagatirbrahman sarveṣāṃ mama ceśvaraḥ

कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया ।
आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे

kālaṃ karma svabhāvaṃ ca māyeśo māyayā svayā |
ātman yadṛcchayā prāptaṃ vibubhūṣurupādade

कालाद् गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः ।
कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितात् अभूत्

kālād guṇavyatikaraḥ pariṇāmaḥ svabhāvataḥ |
karmaṇo janma mahataḥ puruṣādhiṣṭhitāt abhūt

महतस्तु विकुर्वाणाद् रजःसत्त्वोपबृंहितात् ।
तमःप्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः

mahatastu vikurvāṇād rajaḥsattvopabṛṃhitāt |
tamaḥpradhānastvabhavad dravyajñānakriyātmakaḥ

सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन्समभूत् त्रिधा ।
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ।
द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिः ज्ञानशक्तिरिति प्रभो

so'haṅkāra iti prokto vikurvansamabhūt tridhā |
vaikārikastaijasaśca tāmasaśceti yadbhidā |
dravyaśaktiḥ kriyāśaktiḥ jñānaśaktiriti prabho

तामसादपि भूतादेः विकुर्वाणाद् अभूत् नभः ।
तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययोः

tāmasādapi bhūtādeḥ vikurvāṇād abhūt nabhaḥ |
tasya mātrā guṇaḥ śabdo liṅgaṃ yad draṣṭṛdṛśyayoḥ

नभसोऽथ विकुर्वाणाद् अभूत् स्पर्शगुणोऽनिलः ।
परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम्

nabhaso'tha vikurvāṇād abhūt sparśaguṇo'nilaḥ |
parānvayācchabdavāṃśca prāṇa ojaḥ saho balam

वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावतः ।
उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत्

vāyorapi vikurvāṇāt kālakarmasvabhāvataḥ |
udapadyata tejo vai rūpavat sparśaśabdavat

तेजसस्तु विकुर्वाणाद् आसीत् अम्भो रसात्मकम् ।
रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात्

tejasastu vikurvāṇād āsīt ambho rasātmakam |
rūpavat sparśavaccāmbho ghoṣavacca parānvayāt

विशेषस्तु विकुर्वाणाद् अम्भसो गन्धवानभूत् ।
परान्वयाद् रसस्पर्श शब्दरूपगुणान्वितः

viśeṣastu vikurvāṇād ambhaso gandhavānabhūt |
parānvayād rasasparśa śabdarūpaguṇānvitaḥ

वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश ।
दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्वि वह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः

vaikārikānmano jajñe devā vaikārikā daśa |
digvātārkapraceto'śvi vahnīndropendramitrakāḥ

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् इंद्रियाणि दशाभवन् ।
ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः बुद्धिः प्राणश्च तैजसौ ।
श्रोत्रं त्वग् घ्राण दृग् जिह्वा वाग् दोर्मेढ्राङ्घ्रिपायवः

taijasāttu vikurvāṇād iṃdriyāṇi daśābhavan |
jñānaśaktiḥ kriyāśaktiḥ buddhiḥ prāṇaśca taijasau |
śrotraṃ tvag ghrāṇa dṛg jihvā vāg dormeḍhrāṅghripāyavaḥ

यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः ।
यदाऽऽयतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम

yadaite'saṅgatā bhāvā bhūtendriyamanoguṇāḥ |
yadā''yatananirmāṇe na śekurbrahmavittama

तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः ।
सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यदः

tadā saṃhatya cānyonyaṃ bhagavacchakticoditāḥ |
sadasattvamupādāya cobhayaṃ sasṛjurhyadaḥ

वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदके शयम् ।
कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत्

varṣapūgasahasrānte tadaṇḍamudake śayam |
kālakarmasvabhāvastho jīvo'jīvamajīvayat

स एव पुरुषः तस्माद् अण्डं निर्भिद्य निर्गतः ।
सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्षः सहस्राननशीर्षवान्

sa eva puruṣaḥ tasmād aṇḍaṃ nirbhidya nirgataḥ |
sahasrorvaṅghribāhvakṣaḥ sahasrānanaśīrṣavān

यस्येहावयवैर्लोकान् काल्पयन्ति मनीषिणः ।
कट्यादिभिरधः सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभिः

yasyehāvayavairlokān kālpayanti manīṣiṇaḥ |
kaṭyādibhiradhaḥ sapta saptordhvaṃ jaghanādibhiḥ

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहवः ।
ऊर्वोर्वैश्यो भगवतः पद्भ्यां शूद्रोऽभ्यजायत

puruṣasya mukhaṃ brahma kṣatrametasya bāhavaḥ |
ūrvorvaiśyo bhagavataḥ padbhyāṃ śūdro'bhyajāyata

भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।
हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मनः

bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko'sya nābhitaḥ |
hṛdā svarloka urasā maharloko mahātmanaḥ

ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोकः स्तनद्वयात् ।
मूर्धभिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः

grīvāyāṃ janaloko'sya tapolokaḥ stanadvayāt |
mūrdhabhiḥ satyalokastu brahmalokaḥ sanātanaḥ

तत्कट्यां चातलं कॢप्तं ऊरूभ्यां वितलं विभोः ।
जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम्

tatkaṭyāṃ cātalaṃ kḷptaṃ ūrūbhyāṃ vitalaṃ vibhoḥ |
jānubhyāṃ sutalaṃ śuddhaṃ jaṅghābhyāṃ tu talātalam

महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् ।
पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान्

mahātalaṃ tu gulphābhyāṃ prapadābhyāṃ rasātalam |
pātālaṃ pādatalata iti lokamayaḥ pumān

भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।
स्वर्लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना

bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko'sya nābhitaḥ |
svarlokaḥ kalpito mūrdhnā iti vā lokakalpanā