अध्याय 2: विष्णु का ध्यान और योगी की देहत्याग-विधि

एवं पुरा धारणयाऽऽत्मयोनिः
नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् ।
तथा ससर्जेदममोघदृष्टिः
यथाप्ययात् प्राक् व्यवसायबुद्धिः

evaṃ purā dhāraṇayā''tmayoniḥ
naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt |
tathā sasarjedamamoghadṛṣṭiḥ
yathāpyayāt prāk vyavasāyabuddhiḥ

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था
यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।
परिभ्रमन् तत्र न विन्दतेऽर्थान्
मायामये वासनया शयानः

śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā
yannāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ |
paribhraman tatra na vindate'rthān
māyāmaye vāsanayā śayānaḥ

अतः कविर्नामसु यावदर्थः
स्याद् अप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।
सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र
परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः

ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ
syād apramatto vyavasāyabuddhiḥ |
siddhe'nyathārthe na yateta tatra
pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ

सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैः
बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् ।
सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या
दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः

satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsaiḥ
bāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim |
satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā
digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां ।
नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् ।
रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्नान् ।
कस्माद् भजंति कवयो धनदुर्मदान्धान्

cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ |
naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito'pyaśuṣyan |
ruddhā guhāḥ kimajito'vati nopasannān |
kasmād bhajaṃti kavayo dhanadurmadāndhān

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध
आत्मा प्रियोऽर्थो भगवान अनंतः ।
तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत
संसारहेतूपरमश्च यत्र

evaṃ svacitte svata eva siddha
ātmā priyo'rtho bhagavāna anaṃtaḥ |
taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta
saṃsārahetūparamaśca yatra

कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्तां
ऋते पशून् असतीं नाम कुर्यात् ।
पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां
स्वकर्मजान् परितापान् जुषाणम्

kastāṃ tvanādṛtya parānucintāṃ
ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt |
paśyañjanaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ
svakarmajān paritāpān juṣāṇam

केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे
प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् ।
चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख
गदाधरं धारणया स्मरन्ति

kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe
prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam |
caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkha
gadādharaṃ dhāraṇayā smaranti

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं
कदंबकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् ।
लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं
स्फुरन् महारत्नकिरीटकुण्डलम्

prasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ
kadaṃbakiñjalkapiśaṅgavāsasam |
lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ
sphuran mahāratnakirīṭakuṇḍalam

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये
योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् ।
श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरं
अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम्

unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye
yogeśvarāsthāpitapādapallavam |
śrīlakṣaṇaṃ kaustubharatnakandharaṃ
amlānalakṣmyā vanamālayācitam

विभूषितं मेखलयाऽङ्गुलीयकैः
महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः ।
स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैः
विरोचमानाननहासपेशलम्

vibhūṣitaṃ mekhalayā'ṅgulīyakaiḥ
mahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ |
snigdhāmalākuñcitanīlakuntalaiḥ
virocamānānanahāsapeśalam

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्
भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ।
ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं
यावन्मनो धारणयाऽवतिष्ठते

adīnalīlāhasitekṣaṇollasad
bhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham |
īkṣeta cintāmayamenamīśvaraṃ
yāvanmano dhāraṇayā'vatiṣṭhate

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत्
पादादि यावद् हसितं गदाभृतः ।
जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत्
परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा

ekaikaśo'ṅgāni dhiyānubhāvayet
pādādi yāvad hasitaṃ gadābhṛtaḥ |
jitaṃ jitaṃ sthānamapohya dhārayet
paraṃ paraṃ śuddhyati dhīryathā yathā

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन्
विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः ।
तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं
क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत

yāvanna jāyeta parāvare'smin
viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ |
tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ
kriyāvasāne prayataḥ smareta

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यतिः
यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् ।
काले च देशे च मनो न सज्जयेत्
प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासुः

sthiraṃ sukhaṃ cāsanamāsthito yatiḥ
yadā jihāsurimamaṅga lokam |
kāle ca deśe ca mano na sajjayet
prāṇān niyacchenmanasā jitāsuḥ

मनः स्वबुद्ध्याऽमलया नियम्य
क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि ।
आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो
लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात्

manaḥ svabuddhyā'malayā niyamya
kṣetrajña etāṃ ninayet tamātmani |
ātmānamātmanyavarudhya dhīro
labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt

न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुः
कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे ।
न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च
न वै विकारो न महान् प्रधानम्

na yatra kālo'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ
kuto nu devā jagatāṃ ya īśire |
na yatra sattvaṃ na rajastamaśca
na vai vikāro na mahān pradhānam

परं पदं वैष्णवमामनन्ति
तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः ।
विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा
हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे

paraṃ padaṃ vaiṣṇavamāmananti
tad yanneti netītyatadutsisṛkṣavaḥ |
visṛjya daurātmyamananyasauhṛdā
hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade

इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो
विज्ञानदृग्वीर्य सुरन्धिताशयः ।
स्वपार्ष्णिनऽपीड्य गुदं ततोऽनिलं
स्थानेषु षट्सून्नमयेज्जितक्लमः

itthaṃ munistūparamed vyavasthito
vijñānadṛgvīrya surandhitāśayaḥ |
svapārṣṇina'pīḍya gudaṃ tato'nilaṃ
sthāneṣu ṣaṭsūnnamayejjitaklamaḥ

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्माद्
उदुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः ।
ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी
स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत

nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropya tasmād
ududānagatyorasi taṃ nayenmuniḥ |
tato'nusandhāya dhiyā manasvī
svatālumūlaṃ śanakairnayeta

तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत
निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्षः ।
स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टिः
निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत् परं गतः

tasmād bhruvorantaramunnayeta
niruddhasaptāyatano'napekṣaḥ |
sthitvā muhūrtārdhamakuṇṭhadṛṣṭiḥ
nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं
वैहायसानामुत यद् विहारम् ।
अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये
सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च

yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ
vaihāyasānāmuta yad vihāram |
aṣṭādhipatyaṃ guṇasannivāye
sahaiva gacchenmanasendriyaiśca

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्तः
बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् ।
न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति
विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम्

yogeśvarāṇāṃ gatimāhurantaḥ
bahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām |
na karmabhistāṃ gatimāpnuvanti
vidyātapoyogasamādhibhājām

वैश्वानरं याति विहायसा गतः
सुषुम्नया ब्रह्मपथेन शोचिषा ।
विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात्
प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम्

vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ
suṣumnayā brahmapathena śociṣā |
vidhūtakalko'tha harerudastāt
prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram

योऽन्तः पचति भूतानां यस्तपत्यण्डमध्यगः ।
सोऽग्निर्वैश्वानरो मार्गो देवानां पितृणां मुनेः ॥
देवयानं पिङ्गलाभिः हन्येति शतायुषा ।
रात्रीरिडाभिः पितृणां विषुवत्तां सुषुम्नया ॥
तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णोः
अणीयसा विरजेनात्मनैकः ।
नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति
कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते

yo'ntaḥ pacati bhūtānāṃ yastapatyaṇḍamadhyagaḥ |
so'gnirvaiśvānaro mārgo devānāṃ pitṛṇāṃ muneḥ ||
devayānaṃ piṅgalābhiḥ hanyeti śatāyuṣā |
rātrīriḍābhiḥ pitṛṇāṃ viṣuvattāṃ suṣumnayā ||
tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇoḥ
aṇīyasā virajenātmanaikaḥ |
namaskṛtaṃ brahmavidāmupaiti
kalpāyuṣo yad vibudhā ramante

अथो अनन्तस्य मुखानलेन
दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् ।
निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं
यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम्

atho anantasya mukhānalena
dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam |
niryāti siddheśvarayuṣṭadhiṣṇyaṃ
yad dvaiparārdhyaṃ tadu pārameṣṭhyam

न यत्र शोको न जरा न मृत्युः
न आर्तिः न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् ।
यच्चित्ततोऽदः कृपयानिदं विदां
दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात्

na yatra śoko na jarā na mṛtyuḥ
na ārtiḥ na codvega ṛte kutaścit |
yaccittato'daḥ kṛpayānidaṃ vidāṃ
durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भयः
तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् ।
ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले
वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम्

tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayaḥ
tenātmanāpo'nalamūrtiratvaran |
jyotirmayo vāyumupetya kāle
vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं
रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव ।
श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं
प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी

ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ
rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva |
śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ
prāṇena cākūtimupaiti yogī

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं
मनोमयं देवमयं विकार्यम् ।
संसाद्य गत्या सह तेन याति
विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम्

sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ
manomayaṃ devamayaṃ vikāryam |
saṃsādya gatyā saha tena yāti
vijñānatattvaṃ guṇasaṃnirodham

तेनात्मनात्मानमुपैति शान्तं
आनंदमानंदमयोऽवसाने ।
एतां गतिं भागवतीं गतो यः
स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग

tenātmanātmānamupaiti śāntaṃ
ānaṃdamānaṃdamayo'vasāne |
etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ
sa vai punarneha viṣajjate'ṅga

एते सृती ते नृप वेदगीते
त्वयाभिपृष्टे च सनातने च ।
ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट
आराधितो भगवान् वासुदेवः

ete sṛtī te nṛpa vedagīte
tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca |
ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa
ārādhito bhagavān vāsudevaḥ

न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह ।
वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत्

na hyato'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha |
vāsudeve bhagavati bhaktiyogo yato bhavet

भगवान्ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन् वीक्ष्य मनीषया ।
तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत्

bhagavānbrahma kārtsnyena triran vīkṣya manīṣayā |
tadadhyavasyat kūṭastho ratirātman yato bhavet

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः ।
दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैः अनुमापकैः

bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ |
dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇaiḥ anumāpakaiḥ

तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम्

tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām

पिबन्ति ये भगवत आत्मनः
सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् ।
पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं
व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम्

pibanti ye bhagavata ātmanaḥ
satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu sambhṛtam |
punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ
vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam