अध्याय 1: शुकदेव का आरम्भ: अन्तकाल में हरिस्मरण

वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप ।
आत्मवित् सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः

varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa |
ātmavit sammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ

श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।
अपश्यतां आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्

śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ |
apaśyatāṃ ātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः ।
दिवा चार्थेहया राजन् कुटुंबभरणेन वा

nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ |
divā cārthehayā rājan kuṭuṃbabharaṇena vā

देहापत्यकलत्रादिषु आत्मसैन्येष्वसत्स्वपि ।
तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति

dehāpatyakalatrādiṣu ātmasainyeṣvasatsvapi |
teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyannapi na paśyati

तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्

tasmādbhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam

एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया ।
जन्मलाभः परः पुंसां अंते नारायणस्मृतिः

etāvān sāṃkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā |
janmalābhaḥ paraḥ puṃsāṃ aṃte nārāyaṇasmṛtiḥ

प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः ।
नैर्गुण्यस्था रमंते स्म गुणानुकथने हरेः

prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ |
nairguṇyasthā ramaṃte sma guṇānukathane hareḥ

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम्

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam |
adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham

परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।
गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यत् अधीतवान्

pariniṣṭhito'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā |
gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yat adhītavān

तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् ।
यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान् मुकुंदे मतिः सती

tadahaṃ te'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān |
yasya śraddadhatāmāśu syān mukuṃde matiḥ satī

एतन्निर्विद्यमानानां इच्छतां अकुतोभयम् ।
योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम्

etannirvidyamānānāṃ icchatāṃ akutobhayam |
yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam

किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह ।
वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः

kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha |
varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ

खट्वाङ्गो नाम राजर्षिः ज्ञात्वेयत्तामिहायुषः ।
मुहूर्तात् सर्वं उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम्

khaṭvāṅgo nāma rājarṣiḥ jñātveyattāmihāyuṣaḥ |
muhūrtāt sarvaṃ utsṛjya gatavān abhayaṃ harim

तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः ।
उपकल्पय तत्सर्वं तावद् यद् सांपरायिकम्

tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ |
upakalpaya tatsarvaṃ tāvad yad sāṃparāyikam

अंतकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।
छिन्द्याद् असङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम्

aṃtakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ |
chindyād asaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe'nu ye ca tam

गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।
शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने

gṛhāt pravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ |
śucau vivikta āsīno vidhivat kalpitāsane

अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद् ब्रह्माक्षरं परम् ।
मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजं अविस्मरन्

abhyasen manasā śuddhaṃ trivṛd brahmākṣaraṃ param |
mano yacchejjitaśvāso brahmabījaṃ avismaran

नियच्छेद् विषयेभ्योऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः ।
मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेत् धिया

niyacched viṣayebhyo'kṣān manasā buddhisārathiḥ |
manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayet dhiyā

तत्रैकावयवं ध्यायेत् अव्युच्छिन्नेन चेतसा ।
मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् ।
पदं तत्परमं विष्णोः मनो यत्र प्रसीदति

tatraikāvayavaṃ dhyāyet avyucchinnena cetasā |
mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret |
padaṃ tatparamaṃ viṣṇoḥ mano yatra prasīdati

रजस्तमोभ्यां आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः ।
यच्छेद्धारणया धीरो हंति या तत्कृतं मलम्

rajastamobhyāṃ ākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ |
yaccheddhāraṇayā dhīro haṃti yā tatkṛtaṃ malam

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।
आशु संपद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः

yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ |
āśu saṃpadyate yoga āśrayaṃ bhadramīkṣataḥ

यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।
यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्

yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā |
yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam

जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेंद्रियः ।
स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद् धिया

jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jiteṃdriyaḥ |
sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayed dhiyā

विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।
यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत्

viśeṣastasya deho'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām |
yatredaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca sat

अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।
वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः

aṇḍakośe śarīre'smin saptāvaraṇasaṃyute |
vairājaḥ puruṣo yo'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ

पातालमेतस्य हि पादमूलं
पठंति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।
महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ
तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे

pātālametasya hi pādamūlaṃ
paṭhaṃti pārṣṇiprapade rasātalam |
mahātalaṃ viśvasṛjo'tha gulphau
talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेः
ऊरुद्वयं वितलं चातलं च ।
महीतलं तज्जघनं महीपते
नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति

dve jānunī sutalaṃ viśvamūrteḥ
ūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca |
mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate
nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti

उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्य
ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य ।
तपो रराटीं विदुरादिपुंसः
सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः

uraḥsthalaṃ jyotiranīkamasya
grīvā maharvadanaṃ vai jano'sya |
tapo rarāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ
satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः
कर्णौ दिशः श्रोत्रममुष्य शब्दः ।
नासत्यदस्रौ परमस्य नासे
घ्राणोऽस्य गंधो मुखमग्निरिद्धः

indrādayo bāhava āhurusrāḥ
karṇau diśaḥ śrotramamuṣya śabdaḥ |
nāsatyadasrau paramasya nāse
ghrāṇo'sya gaṃdho mukhamagniriddhaḥ

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गः
पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च ।
तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यं
आपोऽस्य तालू रस एव जिह्वा

dyaurakṣiṇī cakṣurabhūtpataṅgaḥ
pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca |
tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyaṃ
āpo'sya tālū rasa eva jihvā

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणंति
दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि ।
हासो जनोन्मादकरी च माया
दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः

chandāṃsyanantasya śiro gṛṇaṃti
daṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni |
hāso janonmādakarī ca māyā
durantasargo yadapāṅgamokṣaḥ

व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो
धर्मः स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् ।
कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ
कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः

vrīḍottarauṣṭho'dhara eva lobho
dharmaḥ stano'dharmapatho'sya pṛṣṭham |
kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau
kukṣiḥ samudrā girayo'sthisaṅghāḥ

नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि
महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र ।
अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा
गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः

nadyo'sya nāḍyo'tha tanūruhāṇi
mahīruhā viśvatanornṛpendra |
anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā
gatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान्
वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः ।
अव्यक्तमाहुः हृदयं मनश्च
स चन्द्रमाः सर्वविकारकोशः

īśasya keśān vidurambuvāhān
vāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ |
avyaktamāhuḥ hṛdayaṃ manaśca
sa candramāḥ sarvavikārakośaḥ

विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति
सर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् ।
अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि
सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे

vijñānaśaktiṃ mahimāmananti
sarvātmano'ntaḥkaraṇaṃ giritram |
aśvāśvataryuṣṭragajā nakhāni
sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe

वयांसि तद् व्याकरणं विचित्रं
मनुर्मनीषा मनुजो निवासः ।
गंधर्वविद्याधरचारणाप्सरः
स्वरस्मृतीः असुरानीकवीर्यः

vayāṃsi tad vyākaraṇaṃ vicitraṃ
manurmanīṣā manujo nivāsaḥ |
gaṃdharvavidyādharacāraṇāpsaraḥ
svarasmṛtīḥ asurānīkavīryaḥ

ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा
विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः ।
नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो
द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः

brahmānanaṃ kṣatrabhujo mahātmā
viḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ |
nānābhidhābhījyagaṇopapanno
dravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ

इयान् असौ ईश्वरविग्रहस्य
यः सन्निवेशः कथितो मया ते ।
सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे
मनः स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित्

iyān asau īśvaravigrahasya
yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te |
sandhāryate'smin vapuṣi sthaviṣṭhe
manaḥ svabuddhyā na yato'sti kiñcit

स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व
आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः ।
तं सत्यमानंदनिधिं भजेत
नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः

sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarva
ātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ |
taṃ satyamānaṃdanidhiṃ bhajeta
nānyatra sajjedyata ātmapātaḥ