अध्याय 19: गंगातट पर शुकदेव का आगमन

महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं
विचिन्तयन् नात्मकृतं सुदुर्मनाः ।
अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं
निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि

mahīpatistvatha tatkarma garhyaṃ
vicintayan nātmakṛtaṃ sudurmanāḥ |
aho mayā nīcamanāryavatkṛtaṃ
nirāgasi brahmaṇi gūḍhatejasi

ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद्
दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् ।
तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे
यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा

dhruvaṃ tato me kṛtadevahelanād
duratyayaṃ vyasanaṃ nātidīrghāt |
tadastu kāmaṃ hyaghaniṣkṛtāya me
yathā na kuryāṃ punarevamaddhā

अद्यैव राज्यं बलमृद्धकोशं
प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे ।
दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभूत्
पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः

adyaiva rājyaṃ balamṛddhakośaṃ
prakopitabrahmakulānalo me |
dahatvabhadrasya punarna me'bhūt
pāpīyasī dhīrdvijadevagobhyaḥ

स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद् यथा
मुनेः सुतोक्तो निर्ऋतिस्तक्षकाख्यः ।
स साधु मेने न चिरेण तक्षका
नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम्

sa cintayannitthamathāśṛṇod yathā
muneḥ sutokto nirṛtistakṣakākhyaḥ |
sa sādhu mene na cireṇa takṣakā
nalaṃ prasaktasya viraktikāraṇam

अथो विहायेमममुं च लोकं
विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् ।
कृष्णाङ्घ्रिसेवामधिमन्यमान
उपाविशत् प्रायममर्त्यनद्याम्

atho vihāyemamamuṃ ca lokaṃ
vimarśitau heyatayā purastāt |
kṛṣṇāṅghrisevāmadhimanyamāna
upāviśat prāyamamartyanadyām

या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र
कृष्णाङ्घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री ।
पुनाति लोकानुभयत्र सेशान्
कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः

yā vai lasacchrītulasīvimiśra
kṛṣṇāṅghrireṇvabhyadhikāmbunetrī |
punāti lokānubhayatra seśān
kastāṃ na seveta mariṣyamāṇaḥ

इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः
प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् ।
दधौ मुकुन्दाङ्घ्रिमनन्यभावो
मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः

iti vyavacchidya sa pāṇḍaveyaḥ
prāyopaveśaṃ prati viṣṇupadyām |
dadhau mukundāṅghrimananyabhāvo
munivrato muktasamastasaṅgaḥ

तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना
महानुभावा मुनयः सशिष्याः ।
प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशैः
स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः

tatropajagmurbhuvanaṃ punānā
mahānubhāvā munayaḥ saśiṣyāḥ |
prāyeṇa tīrthābhigamāpadeśaiḥ
svayaṃ hi tīrthāni punanti santaḥ

अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वान्
अरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च ।
पराशरो गाधिसुतोऽथ राम
उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ

atrirvasiṣṭhaścyavanaḥ śaradvān
ariṣṭanemirbhṛguraṅgirāśca |
parāśaro gādhisuto'tha rāma
utathya indrapramadedhmavāhau

मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो
भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः ।
मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनिः
द्वैपायनो भगवान् नारदश्च

medhātithirdevala ārṣṭiṣeṇo
bhāradvājo gautamaḥ pippalādaḥ |
maitreya aurvaḥ kavaṣaḥ kumbhayoniḥ
dvaipāyano bhagavān nāradaśca

अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या
राजर्षिवर्या अरुणादयश्च ।
नानार्षेयप्रवरान् समेतान्
अभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे

anye ca devarṣibrahmarṣivaryā
rājarṣivaryā aruṇādayaśca |
nānārṣeyapravarān sametān
abhyarcya rājā śirasā vavande

सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः
कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् ।
विज्ञापयामास विविक्तचेता
उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणिः

sukhopaviṣṭeṣvatha teṣu bhūyaḥ
kṛtapraṇāmaḥ svacikīrṣitaṃ yat |
vijñāpayāmāsa viviktacetā
upasthito'gre'bhigṛhītapāṇiḥ

अहो वयं धन्यतमा नृपाणां
महत्तमानुग्रहणीयशीलाः ।
राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचाद्
दूराद् विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म

aho vayaṃ dhanyatamā nṛpāṇāṃ
mahattamānugrahaṇīyaśīlāḥ |
rājñāṃ kulaṃ brāhmaṇapādaśaucād
dūrād visṛṣṭaṃ bata garhyakarma

तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो
व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् ।
निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो
यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते

tasyaiva me'ghasya parāvareśo
vyāsaktacittasya gṛheṣvabhīkṣṇam |
nirvedamūlo dvijaśāparūpo
yatra prasakto bhayamāśu dhatte

तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा
गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे ।
द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा
दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः

taṃ mopayātaṃ pratiyantu viprā
gaṅgā ca devī dhṛtacittamīśe |
dvijopasṛṣṭaḥ kuhakastakṣako vā
daśatvalaṃ gāyata viṣṇugāthāḥ

पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते
रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु ।
महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं
मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः

punaśca bhūyādbhagavatyanante
ratiḥ prasaṅgaśca tadāśrayeṣu |
mahatsu yāṃ yāmupayāmi sṛṣṭiṃ
maitryastu sarvatra namo dvijebhyaḥ

इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः
प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः ।
उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते
समुद्रपत्न्याः स्वसुतन्यस्तभारः

iti sma rājādhyavasāyayuktaḥ
prācīnamūleṣu kuśeṣu dhīraḥ |
udaṅmukho dakṣiṇakūla āste
samudrapatnyāḥ svasutanyastabhāraḥ

एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे
प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः ।
प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनैः
मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः

evaṃ ca tasmin naradevadeve
prāyopaviṣṭe divi devasaṅghāḥ |
praśasya bhūmau vyakiran prasūnaiḥ
mudā muhurdundubhayaśca neduḥ

महर्षयो वै समुपागता ये
प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः ।
ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा
यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम्

maharṣayo vai samupāgatā ye
praśasya sādhvityanumodamānāḥ |
ūcuḥ prajānugrahaśīlasārā
yaduttamaślokaguṇābhirūpam

न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं
भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु ।
येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं
सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः

na vā idaṃ rājarṣivarya citraṃ
bhavatsu kṛṣṇaṃ samanuvrateṣu |
ye'dhyāsanaṃ rājakirīṭajuṣṭaṃ
sadyo jahurbhagavatpārśvakāmāḥ

सर्वे वयं तावदिहास्महेऽद्य
कलेवरं यावदसौ विहाय ।
लोकं परं विरजस्कं विशोकं
यास्यत्ययं भागवतप्रधानः

sarve vayaṃ tāvadihāsmahe'dya
kalevaraṃ yāvadasau vihāya |
lokaṃ paraṃ virajaskaṃ viśokaṃ
yāsyatyayaṃ bhāgavatapradhānaḥ

आश्रुत्य तद् ऋषिगणवचः परीक्षित्
समं मधुच्युद् गुरु चाव्यलीकम् ।
आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान्
शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः

āśrutya tad ṛṣigaṇavacaḥ parīkṣit
samaṃ madhucyud guru cāvyalīkam |
ābhāṣatainānabhinandya yuktān
śuśrūṣamāṇaścaritāni viṣṇoḥ

समागताः सर्वत एव सर्वे
वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे ।
नेहाथवामुत्र च कश्चनार्थ
ऋते परानुग्रहमात्मशीलम्

samāgatāḥ sarvata eva sarve
vedā yathā mūrtidharāstripṛṣṭhe |
nehāthavāmutra ca kaścanārtha
ṛte parānugrahamātmaśīlam

ततश्च वः पृच्छ्यमिमं विपृच्छे
विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् ।
सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं
शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः

tataśca vaḥ pṛcchyamimaṃ vipṛcche
viśrabhya viprā iti kṛtyatāyām |
sarvātmanā mriyamāṇaiśca kṛtyaṃ
śuddhaṃ ca tatrāmṛśatābhiyuktāḥ

तत्राभवद् भगवान् व्यासपुत्रो
यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्षः ।
अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो
वृतश्च बालैरवधूतवेषः

tatrābhavad bhagavān vyāsaputro
yadṛcchayā gāmaṭamāno'napekṣaḥ |
alakṣyaliṅgo nijalābhatuṣṭo
vṛtaśca bālairavadhūtaveṣaḥ

तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद
करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् ।
चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण
सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम्

taṃ dvyaṣṭavarṣaṃ sukumārapāda
karorubāhvaṃsakapolagātram |
cārvāyatākṣonnasatulyakarṇa
subhrvānanaṃ kambusujātakaṇṭham

निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षसं
आवर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च ।
दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं
प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्

nigūḍhajatruṃ pṛthutuṅgavakṣasaṃ
āvartanābhiṃ valivalgūdaraṃ ca |
digambaraṃ vaktravikīrṇakeśaṃ
pralambabāhuṃ svamarottamābham

श्यामं सदापीच्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या
स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन ।
प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्यः
तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम्

śyāmaṃ sadāpīcyavayo'ṅgalakṣmyā
strīṇāṃ manojñaṃ rucirasmitena |
pratyutthitāste munayaḥ svāsanebhyaḥ
tallakṣaṇajñā api gūḍhavarcasam

स विष्णुरातोऽतिथय आगताय
तस्मै सपर्यां शिरसाऽऽजहार ।
ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियोऽर्भका
महासने सोपविवेश पूजितः

sa viṣṇurāto'tithaya āgatāya
tasmai saparyāṃ śirasā''jahāra |
tato nivṛttā hyabudhāḥ striyo'rbhakā
mahāsane sopaviveśa pūjitaḥ

स संवृतस्तत्र महान् महीयसां
ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षि सङ्घैः ।
व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दुः
ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः

sa saṃvṛtastatra mahān mahīyasāṃ
brahmarṣirājarṣidevarṣi saṅghaiḥ |
vyarocatālaṃ bhagavān yathenduḥ
graharkṣatārānikaraiḥ parītaḥ

प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं
मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य ।
प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिः
नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत्

praśāntamāsīnamakuṇṭhamedhasaṃ
muniṃ nṛpo bhāgavato'bhyupetya |
praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjaliḥ
natvā girā sūnṛtayānvapṛcchat

अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः ।
कृपयातिथिरूपेण भवद्भिस्तीर्थकाः कृताः

aho adya vayaṃ brahman satsevyāḥ kṣatrabandhavaḥ |
kṛpayātithirūpeṇa bhavadbhistīrthakāḥ kṛtāḥ

येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः ।
किं पुनर्दर्शनस्पर्श पादशौचासनादिभिः

yeṣāṃ saṃsmaraṇāt puṃsāṃ sadyaḥ śuddhyanti vai gṛhāḥ |
kiṃ punardarśanasparśa pādaśaucāsanādibhiḥ

सान्निध्यात्ते महायोगिन् पातकानि महान्त्यपि ।
सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः

sānnidhyātte mahāyogin pātakāni mahāntyapi |
sadyo naśyanti vai puṃsāṃ viṣṇoriva suretarāḥ

अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः ।
पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धवः

api me bhagavān prītaḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍusutapriyaḥ |
paitṛṣvaseyaprītyarthaṃ tadgotrasyāttabāndhavaḥ

अन्यथा तेऽव्यक्तगतेः दर्शनं नः कथं नृणाम् ।
नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः

anyathā te'vyaktagateḥ darśanaṃ naḥ kathaṃ nṛṇām |
nitarāṃ mriyamāṇānāṃ saṃsiddhasya vanīyasaḥ

अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् ।
पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा

ataḥ pṛcchāmi saṃsiddhiṃ yogināṃ paramaṃ gurum |
puruṣasyeha yatkāryaṃ mriyamāṇasya sarvathā

यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभिः प्रभो ।
स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम्

yacchrotavyamatho japyaṃ yatkartavyaṃ nṛbhiḥ prabho |
smartavyaṃ bhajanīyaṃ vā brūhi yadvā viparyayam

नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् ।
न लक्ष्यते ह्यवस्थानं अपि गोदोहनं क्वचित्

nūnaṃ bhagavato brahman gṛheṣu gṛhamedhinām |
na lakṣyate hyavasthānaṃ api godohanaṃ kvacit

एवमाभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः

evamābhāṣitaḥ pṛṣṭaḥ sa rājñā ślakṣṇayā girā |
pratyabhāṣata dharmajño bhagavān bādarāyaṇiḥ