अध्याय 9: अन्तिम गुरु और अवधूत की मुक्ति

परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत् प्रियतमं नृणाम् ।
अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चनः

parigraho hi duḥkhāya yad yat priyatamaṃ nṛṇām |
anantaṃ sukhamāpnoti tad vidvān yastvakiñcanaḥ

सामिषं कुररं जघ्नुः बलिनो ये निरामिषाः ।
तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत

sāmiṣaṃ kuraraṃ jaghnuḥ balino ye nirāmiṣāḥ |
tadāmiṣaṃ parityajya sa sukhaṃ samavindata

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् ।
आत्मक्रीड आत्मरतिः विचरामीह बालवत्

na me mānāpamānau sto na cintā gehaputriṇām |
ātmakrīḍa ātmaratiḥ vicarāmīha bālavat

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ ।
यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः

dvāveva cintayā muktau paramānanda āplutau |
yo vimugdho jaḍo bālo yo guṇebhyaḥ paraṃ gataḥ

क्वचित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् ।
स्वयं तान् अर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु

kvacit kumārī tvātmānaṃ vṛṇānān gṛhamāgatān |
svayaṃ tān arhayāmāsa kvāpi yāteṣu bandhuṣu

तेषम् अभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव ।
अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाः चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत्

teṣam abhyavahārārthaṃ śālīn rahasi pārthiva |
avaghnantyāḥ prakoṣṭhasthāḥ cakruḥ śaṅkhāḥ svanaṃ mahat

सा तत् जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता ततः ।
बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत्

sā tat jugupsitaṃ matvā mahatī vrīḍitā tataḥ |
babhañjaikaikaśaḥ śaṅkhān dvau dvau pāṇyoraśeṣayat

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्म शंखयोः ।
तत्राप्येकं निरभिदद् एकस्मात् नाभवद् ध्वनिः

ubhayorapyabhūd ghoṣo hyavaghnantyāḥ sma śaṃkhayoḥ |
tatrāpyekaṃ nirabhidad ekasmāt nābhavad dhvaniḥ

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम ।
लोकान् अनुचरन् एतान् लोकतत्त्वविवित्सया

anvaśikṣamimaṃ tasyā upadeśamarindama |
lokān anucaran etān lokatattvavivitsayā

वासे बहूनां कलहो भवेत् वार्ता द्वयोरपि ।
एक एव चरेत् तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः

vāse bahūnāṃ kalaho bhavet vārtā dvayorapi |
eka eva caret tasmāt kumāryā iva kaṅkaṇaḥ

मन एकत्र संयुञ्ज्यात् जितश्वासो जितासनः ।
वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः

mana ekatra saṃyuñjyāt jitaśvāso jitāsanaḥ |
vairāgyābhyāsayogena dhriyamāṇamatandritaḥ

यस्मिन्मनो लब्धपदं यदेतत्
शनैः शनैः मुञ्चति कर्मरेणून् ।
सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च
विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम्

yasminmano labdhapadaṃ yadetat
śanaiḥ śanaiḥ muñcati karmareṇūn |
sattvena vṛddhena rajastamaśca
vidhūya nirvāṇamupaityanindhanam

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो
न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा ।
यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्तं
इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे

tadaivamātmanyavaruddhacitto
na veda kiñcid bahirantaraṃ vā |
yatheṣukāro nṛpatiṃ vrajantaṃ
iṣau gatātmā na dadarśa pārśve

एकचार्यनिकेतः स्याद् , अप्रमत्तो गुहाशयः ।
अलक्ष्यमाण आचारैः मुनिरेकोऽल्पभाषणः

ekacāryaniketaḥ syād , apramatto guhāśayaḥ |
alakṣyamāṇa ācāraiḥ munireko'lpabhāṣaṇaḥ

गृहारम्भोऽतिदुःखाय विफलश्चाध्रुवात्मनः ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते

gṛhārambho'tiduḥkhāya viphalaścādhruvātmanaḥ |
sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukhamedhate

एको नारायणो देवः पूर्वसृष्टं स्वमायया ।
संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः

eko nārāyaṇo devaḥ pūrvasṛṣṭaṃ svamāyayā |
saṃhṛtya kālakalayā kalpānta idamīśvaraḥ

एक एवाद्वितीयोऽभूत् आत्माधारोऽखिलाश्रयः ।
कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु ।
सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः

eka evādvitīyo'bhūt ātmādhāro'khilāśrayaḥ |
kālenātmānubhāvena sāmyaṃ nītāsu śaktiṣu |
sattvādiṣvādipuruṣaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ

परावराणां परम, आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ।
केवलानुभवानन्द सन्दोहो निरुपाधिकः

parāvarāṇāṃ parama, āste kaivalyasaṃjñitaḥ |
kevalānubhavānanda sandoho nirupādhikaḥ

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् ।
सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम

kevalātmānubhāvena svamāyāṃ triguṇātmikām |
saṅkṣobhayan sṛjatyādau tayā sūtramarindama

तामाहुः त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् ।
यस्मिन् प्रोतम् इदं विश्वं येन संसरते पुमान्

tāmāhuḥ triguṇavyaktiṃ sṛjantīṃ viśvatomukham |
yasmin protam idaṃ viśvaṃ yena saṃsarate pumān

यथोर्णनाभिः हृदयाद् ऊर्णां सन्तत्य वक्त्रतः ।
तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वरः

yathorṇanābhiḥ hṛdayād ūrṇāṃ santatya vaktrataḥ |
tayā vihṛtya bhūyastāṃ grasatyevaṃ maheśvaraḥ

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया ।
स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत् तत्स्वरूपताम्

yatra yatra mano dehī dhārayet sakalaṃ dhiyā |
snehād dveṣād bhayād vāpi yāti tat tatsvarūpatām

कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः ।
याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन्

kīṭaḥ peśaskṛtaṃ dhyāyan kuḍyāṃ tena praveśitaḥ |
yāti tatsātmatāṃ rājan pūrvarūpamasantyajan

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः ।
स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श्रृणु मे वदतः प्रभो

evaṃ gurubhya etebhya eṣā me śikṣitā matiḥ |
svātmopaśikṣitāṃ buddhiṃ śrṛṇu me vadataḥ prabho

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतुः
बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् ।
तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि
पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः

deho gururmama viraktivivekahetuḥ
bibhrat sma sattvanidhanaṃ satatārtyudarkam |
tattvānyanena vimṛśāmi yathā tathāpi
pārakyamityavasito vicarāmyasaṅgaḥ

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान्
पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षुतया वितन्वन् ।
स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधनः स देहः
सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मा

jāyātmajārthapaśubhṛtyagṛhāptavargān
puṣṇāti yatpriyacikīrṣutayā vitanvan |
svānte sakṛcchramavaruddhadhanaḥ sa dehaḥ
sṛṣṭvāsya bījamavasīdati vṛkṣadharmā

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा
शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् ।
घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिः
बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति

jihvaikato'mumapakarṣati karhi tarṣā
śiśno'nyatastvagudaraṃ śravaṇaṃ kutaścit |
ghrāṇo'nyataścapaladṛk kva ca karmaśaktiḥ
bahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयाऽऽत्मशक्त्या
वृक्षान् सरीसृप पशून् खगदंशमत्स्यान् ।
तैस्तैरतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय ।
ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देवः

sṛṣṭvā purāṇi vividhānyajayā''tmaśaktyā
vṛkṣān sarīsṛpa paśūn khagadaṃśamatsyān |
taistairatuṣṭahṛdayaḥ puruṣaṃ vidhāya |
brahmāvalokadhiṣaṇaṃ mudamāpa devaḥ

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसंभवान्ते
मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ।
तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु यावन्
निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात्

labdhvā sudurlabhamidaṃ bahusaṃbhavānte
mānuṣyamarthadamanityamapīha dhīraḥ |
tūrṇaṃ yateta na patedanumṛtyu yāvan
niḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि ।
विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतिः

evaṃ sañjātavairāgyo vijñānāloka ātmani |
vicarāmi mahīmetāṃ muktasaṅgo'nahaṅkṛtiḥ

न ह्येकस्मात् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् ।
ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः

na hyekasmāt gurorjñānaṃ susthiraṃ syāt supuṣkalam |
brahmaitadadvitīyaṃ vai gīyate bahudharṣibhiḥ

इत्युक्त्वा स यदुं विप्रः तमामन्त्र्य गभीरधीः ।
वन्दितोऽभ्यर्थितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम्

ityuktvā sa yaduṃ vipraḥ tamāmantrya gabhīradhīḥ |
vandito'bhyarthito rājñā yayau prīto yathāgatam

अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह

avadhūtavacaḥ śrutvā pūrveṣāṃ naḥ sa pūrvajaḥ |
sarvasaṅgavinirmuktaḥ samacitto babhūva ha