अध्याय 10: बन्धन, कर्मफल और उद्धव का संशय

आत्मनः संसारबंधो देहाध्यासादस्तीति बोधनं
मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः
वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत्

ātmanaḥ saṃsārabaṃdho dehādhyāsādastīti bodhanaṃ
mayoditeṣvavahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ
varṇāśramakulācāramakāmātmā samācaret

अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम्
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम्

anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām
guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam

नानात्मकत्वाद्विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणैः

nānātmakatvādviphalastathā bhedātmadhīrguṇaiḥ

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत्
जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत्कर्मचोदनाम्

nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparastyajet
jijñāsāyāṃ sampravṛtto nādriyetkarmacodanām

मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम्

madabhijñaṃ guruṃ śāntamupāsīta madātmakam

असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक्

asatvaro'rthajijñāsuranasūyuramoghavāk

उदासीनः समं पश्यन्सर्वेष्वर्थमिवात्मनः

udāsīnaḥ samaṃ paśyansarveṣvarthamivātmanaḥ

विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद्देहादात्मेक्षिता स्वदृक्
यथाग्निर्दारुणो दाह्याद्दाहकोऽन्यः प्रकाशकः

vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāddehādātmekṣitā svadṛk
yathāgnirdāruṇo dāhyāddāhako'nyaḥ prakāśakaḥ

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान्गुणान्
अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान्परः

nirodhotpattyaṇubṛhannānātvaṃ tatkṛtānguṇān
antaḥ praviṣṭa ādhatta evaṃ dehaguṇānparaḥ

संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः

saṃsārastannibandho'yaṃ puṃso vidyācchidātmanaḥ

तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम्
सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम्

tasmājjijñāsayātmānamātmasthaṃ kevalaṃ param
saṅgamya nirasedetadvastubuddhiṃ yathākramam

आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः
तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धिः सुखावहः

ācāryo'raṇirādyaḥ syādantevāsyuttarāraṇiḥ
tatsandhānaṃ pravacanaṃ vidyāsandhiḥ sukhāvahaḥ

वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धिर्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम्
गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत्स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्निः

vaiśāradī sātiviśuddhabuddhirdhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām
guṇāṃśca sandahya yadātmametatsvayaṃ ca śāmyatyasamid yathāgniḥ

नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम्

nānātvamatha nityatvaṃ lokakālāgamātmanām

मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा
तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः

manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hyautpattikī yathā
tattadākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ

कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत्

kālāvayavataḥ santi bhāvā janmādayo'sakṛt

तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते
भोक्तुश्च दुःखसुखयोः को न्वर्थो विवशं भजेत्

tatrāpi karmaṇāṃ karturasvātantryaṃ ca lakṣyate
bhoktuśca duḥkhasukhayoḥ ko nvartho vivaśaṃ bhajet

तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम्

tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthāhaṅkaraṇaṃ param

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः
तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद्यथा

yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ
te'pyaddhā na viduryogaṃ mṛtyurna prabhavedyathā

कोऽन्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके
आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः

ko'nvarthaḥ sukhayatyenaṃ kāmo vā mṛtyurantike
āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva na tuṣṭidaḥ

श्रुतं च दृष्टवद्दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः
बह्वन्तरायकामत्वात्कृषिवच्चापि निष्फलम्

śrutaṃ ca dṛṣṭavadduṣṭaṃ spardhāsūyātyayavyayaiḥ
bahvantarāyakāmatvātkṛṣivaccāpi niṣphalam

तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु

tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tacchṛṇu

इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः
भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान्दिव्यान्निजार्जितान्

iṣṭveha devatā yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ
bhuñjīta devavattatra bhogāndivyānnijārjitān

गन्धर्वैर्विहरन्मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक्

gandharvairviharanmadhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk

क्रीडन्न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः

krīḍanna vedātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ

तावत्स मोदते स्वर्गे यावत्पुण्यं समाप्यते
क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन्कालचालितः

tāvatsa modate svarge yāvatpuṇyaṃ samāpyate
kṣīṇapuṇyaḥ patatyarvāganicchankālacālitaḥ

कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः

kāmātmā kṛpaṇo lubdhaḥ straiṇo bhūtavihiṃsakaḥ

नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तमः

narakānavaśo janturgatvā yātyulbaṇaṃ tamaḥ

कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन्देहेन तैः पुनः
देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः

karmāṇi duḥkhodarkāṇi kurvandehena taiḥ punaḥ
dehamābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ

ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः

brahmaṇo'pi bhayaṃ matto dviparārdhaparāyuṣaḥ

गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान्
जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ

guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇo'nusṛjate guṇān
jīvastu guṇasaṃyukto bhuṅkte karmaphalānyasau

यावत्स्याद्गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः
नानात्वमात्मनो यावत्पारतन्त्र्यं तदैव हि

yāvatsyādguṇavaiṣamyaṃ tāvannānātvamātmanaḥ
nānātvamātmano yāvatpāratantryaṃ tadaiva hi

य एतत्समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः

ya etatsamupāsīraṃste muhyanti śucārpitāḥ

इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति

iti māṃ bahudhā prāhurguṇavyatikare sati

गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः
गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो

guṇeṣu vartamāno'pi dehajeṣvanapāvṛtaḥ
guṇairna badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho

किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा

kiṃ bhuñjītota visṛjecchayītāsīta yāti vā

एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर
नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रमः

etadacyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara
nityabaddho nityamukta eka eveti me bhramaḥ