अध्याय 8: अजगर से पिंगला तक, अवधूत के गुरु

सुखम् ऐन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च ।
देहिनां यद् यथा दुःखं तस्मान् नेच्छेत तद्बुधः

sukham aindriyakaṃ rājan svarge naraka eva ca |
dehināṃ yad yathā duḥkhaṃ tasmān neccheta tadbudhaḥ

ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा ।
यदृच्छयैवापतितं ग्रसेत् आजगरोऽक्रियः

grāsaṃ sumṛṣṭaṃ virasaṃ mahāntaṃ stokameva vā |
yadṛcchayaivāpatitaṃ graset ājagaro'kriyaḥ

शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः ।
यदि नोपनमेद् ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक्

śayītāhāni bhūrīṇi nirāhāro'nupakramaḥ |
yadi nopanamed grāso mahāhiriva diṣṭabhuk

ओजःसहोबलयुतं बिभ्रद् देहमकर्मकम् ।
शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि

ojaḥsahobalayutaṃ bibhrad dehamakarmakam |
śayāno vītanidraśca nehetendriyavānapi

मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः ।
अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः

muniḥ prasannagambhīro durvigāhyo duratyayaḥ |
anantapāro hyakṣobhyaḥ stimitoda ivārṇavaḥ

समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः ।
नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागरः

samṛddhakāmo hīno vā nārāyaṇaparo muniḥ |
notsarpeta na śuṣyeta saridbhiriva sāgaraḥ

दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः ।
प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत्

dṛṣṭvā striyaṃ devamāyāṃ tadbhāvairajitendriyaḥ |
pralobhitaḥ patatyandhe tamasyagnau pataṅgavat

योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि
द्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।
प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या
पतङ्गवत् नश्यति नष्टदृष्टिः

yoṣiddhiraṇyābharaṇāmbarādi
dravyeṣu māyāraciteṣu mūḍhaḥ |
pralobhitātmā hyupabhogabuddhyā
pataṅgavat naśyati naṣṭadṛṣṭiḥ

स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता ।
गृहान् अहिंसन् आतिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः

stokaṃ stokaṃ grased grāsaṃ deho varteta yāvatā |
gṛhān ahiṃsan ātiṣṭhed vṛttiṃ mādhukarīṃ muniḥ

अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः

aṇubhyaśca mahadbhyaśca śāstrebhyaḥ kuśalo naraḥ |
sarvataḥ sāramādadyāt puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ

सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् ।
पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही

sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣitam |
pāṇipātrodarāmatro makṣikeva na saṅgrahī

सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।
मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति

sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥ |
makṣikā iva saṅgṛhṇan saha tena vinaśyati

पदापि युवतीं भिक्षुः न स्पृशेद् दारवीमपि ।
स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः

padāpi yuvatīṃ bhikṣuḥ na spṛśed dāravīmapi |
spṛśan karīva badhyeta kariṇyā aṅgasaṅgataḥ

नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचित् मृत्युमात्मनः ।
बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा

nādhigacchet striyaṃ prājñaḥ karhicit mṛtyumātmanaḥ |
balādhikaiḥ sa hanyeta gajairanyairgajo yathā

न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद् दुःखसञ्चितम् ।
भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु

na deyaṃ nopabhogyaṃ ca lubdhairyad duḥkhasañcitam |
bhuṅkte tadapi taccānyo madhuhevārthavinmadhu

सुदुःखोपार्जितैः वित्तैः आशासानां गृहाशिषः ।
मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम्

suduḥkhopārjitaiḥ vittaiḥ āśāsānāṃ gṛhāśiṣaḥ |
madhuhevāgrato bhuṅkte yatirvai gṛhamedhinām

ग्राम्यगीतं न श्रृणुयाद् यतिर्वनचरः क्वचित् ।
शिक्षेत हरिणाद् बद्धान् मृगयोर्गीतमोहितात्

grāmyagītaṃ na śrṛṇuyād yatirvanacaraḥ kvacit |
śikṣeta hariṇād baddhān mṛgayorgītamohitāt

नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् ।
आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यश्रृङ्गो मृगीसुतः

nṛtyavāditragītāni juṣan grāmyāṇi yoṣitām |
āsāṃ krīḍanako vaśya ṛṣyaśrṛṅgo mṛgīsutaḥ

जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः ।
मृत्युम् ऋच्छत्यसद्बुधिः मीनस्तु बडिशैर्यथा

jihvayātipramāthinyā jano rasavimohitaḥ |
mṛtyum ṛcchatyasadbudhiḥ mīnastu baḍiśairyathā

इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।
वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते

indriyāṇi jayantyāśu nirāhārā manīṣiṇaḥ |
varjayitvā tu rasanaṃ tannirannasya vardhate

तावत् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् ।
न जयेद् रसनं यावत् जितं सर्वं जिते रसे

tāvat jitendriyo na syād vijitānyendriyaḥ pumān |
na jayed rasanaṃ yāvat jitaṃ sarvaṃ jite rase

पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद् विदेहनगरे पुरा ।
तस्या मे शिक्षितं किञ्चित् निबोध नृपनन्दन

piṅgalā nāma veśyā''sīd videhanagare purā |
tasyā me śikṣitaṃ kiñcit nibodha nṛpanandana

सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती ।
अभूत्काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम्

sā svairiṇyekadā kāntaṃ saṅketa upaneṣyatī |
abhūtkāle bahirdvāri bibhratī rūpamuttamam

मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ ।
तान् शुल्कदान् वित्तवतः कान्तान् मेनेऽर्थकामुका

mārga āgacchato vīkṣya puruṣān puruṣarṣabha |
tān śulkadān vittavataḥ kāntān mene'rthakāmukā

आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी ।
अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः

āgateṣvapayāteṣu sā saṅketopajīvinī |
apyanyo vittavān ko'pi māmupaiṣyati bhūridaḥ

एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती ।
निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत

evaṃ durāśayā dhvastanidrā dvāryavalambatī |
nirgacchantī praviśatī niśīthaṃ samapadyata

तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतसः ।
निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः

tasyā vittāśayā śuṣyadvaktrāyā dīnacetasaḥ |
nirvedaḥ paramo jajñe cintāhetuḥ sukhāvahaḥ

तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं श्रृणु यथा मम ।
निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः

tasyā nirviṇṇacittāyā gītaṃ śrṛṇu yathā mama |
nirveda āśāpāśānāṃ puruṣasya yathā hyasiḥ

न ह्यङ्गाज्जातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।
यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप

na hyaṅgājjātanirvedo dehabandhaṃ jihāsati |
yathā vijñānarahito manujo mamatāṃ nṛpa

अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः ।
या कान्ताद् असतः कामं कामये येन बालिशा

aho me mohavitatiṃ paśyatāvijitātmanaḥ |
yā kāntād asataḥ kāmaṃ kāmaye yena bāliśā

सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं
वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय ।
अकामदं दुःखभयाधिशोक-
मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा

santaṃ samīpe ramaṇaṃ ratipradaṃ
vittapradaṃ nityamimaṃ vihāya |
akāmadaṃ duḥkhabhayādhiśoka-
mohapradaṃ tucchamahaṃ bhaje'jñā

अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा
साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया ।
स्त्रैणान्नराद् यार्थतृषोऽनुशोच्यात्
क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती

aho mayā''tmā paritāpito vṛthā
sāṅketyavṛttyātivigarhyavārtayā |
straiṇānnarād yārthatṛṣo'nuśocyāt
krītena vittaṃ ratimātmanecchatī

यदस्थिभिर्निर्मित-वंशवंश्य-
स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ।
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद् ।
विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या

yadasthibhirnirmita-vaṃśavaṃśya-
sthūṇaṃ tvacā romanakhaiḥ pinaddham |
kṣarannavadvāramagārametad |
viṇmūtrapūrṇaṃ madupaiti kānyā

विदेहानां पुरे ह्यस्मिन् अहमेकैव मूढधीः ।
यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्माद् आत्मदात् काममच्युतात्

videhānāṃ pure hyasmin ahamekaiva mūḍhadhīḥ |
yānyamicchantyasatyasmād ātmadāt kāmamacyutāt

सुहृत्प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् ।
तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा

suhṛtpreṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṃ śarīriṇām |
taṃ vikrīyātmanaivāhaṃ rame'nena yathā ramā

कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः ।
आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः

kiyat priyaṃ te vyabhajan kāmā ye kāmadā narāḥ |
ādyantavanto bhāryāyā devā vā kālavidrutāḥ

नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा ।
निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः

nūnaṃ me bhagavān prīto viṣṇuḥ kenāpi karmaṇā |
nirvedo'yaṃ durāśāyā yanme jātaḥ sukhāvahaḥ

मैवं स्युः मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः ।
येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति

maivaṃ syuḥ mandabhāgyāyāḥ kleśā nirvedahetavaḥ |
yenānubandhaṃ nirhṛtya puruṣaḥ śamamṛcchati

तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।
त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम्

tenopakṛtamādāya śirasā grāmyasaṅgatāḥ |
tyaktvā durāśāḥ śaraṇaṃ vrajāmi tamadhīśvaram

सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद् यथालाभेन जीवती ।
विहरामिमुनैवाहमात्मना रमणेन वै

santuṣṭā śraddadhatyetad yathālābhena jīvatī |
viharāmimunaivāhamātmanā ramaṇena vai

संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् ।
ग्रस्तं कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः

saṃsārakūpe patitaṃ viṣayairmuṣitekṣaṇam |
grastaṃ kālāhinātmānaṃ ko'nyastrātumadhīśvaraḥ

आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् ।
अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत्

ātmaiva hyātmano goptā nirvidyeta yadākhilāt |
apramatta idaṃ paśyed grastaṃ kālāhinā jagat

एवं व्यवसितमतिः दुराशां कान्ततर्षजाम् ।
छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा

evaṃ vyavasitamatiḥ durāśāṃ kāntatarṣajām |
chittvopaśamamāsthāya śayyāmupaviveśa sā

आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् ।
यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला

āśā hi paramaṃ duḥkhaṃ nairāśyaṃ paramaṃ sukham |
yathā sañchidya kāntāśāṃ sukhaṃ suṣvāpa piṅgalā