अध्याय 6: देवताओं की प्रार्थना और उद्धव की विनती

अथ ब्रह्मात्मजैर्देवैः प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् ।
भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृतः

atha brahmātmajairdevaiḥ prajeśairāvṛto'bhyagāt |
bhavaśca bhūtabhavyeśo yayau bhūtagaṇairvṛtaḥ

इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ ।
ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः

indro marudbhirbhagavānādityā vasavo'śvinau |
ṛbhavo'ṅgiraso rudrā viśve sādhyāśca devatāḥ

गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः ।
ऋषयः पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नराः

gandharvāpsaraso nāgāḥ siddhacāraṇaguhyakāḥ |
ṛṣayaḥ pitaraścaiva savidyādharakinnarāḥ

द्वारकामुपसञ्जग्मुः सर्वे कृष्णदिदृक्षवः ।
वपुषा येन भगवान्नरलोकमनोरमः ।
यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम्

dvārakāmupasañjagmuḥ sarve kṛṣṇadidṛkṣavaḥ |
vapuṣā yena bhagavānnaralokamanoramaḥ |
yaśo vitene lokeṣu sarvalokamalāpaham

तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः ।
व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णमद्भुतदर्शनम्

tasyāṃ vibhrājamānāyāṃ samṛddhāyāṃ maharddhibhiḥ |
vyacakṣatāvitṛptākṣāḥ kṛṣṇamadbhutadarśanam

स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो यदूत्तमम् ।
गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

svargodyānopagairmālyaiśchādayanto yadūttamam |
gīrbhiścitrapadārthābhistuṣṭuvurjagadīśvaram

नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः ।
यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तैर्मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात्

natāḥ sma te nātha padāravindaṃ buddhīndriyaprāṇamanovacobhiḥ |
yaccintyate'ntarhṛdi bhāvayuktairmumukṣubhiḥ karmamayorupāśāt

त्वं मायया त्रिगुणयात्मनि दुर्विभाव्यं ।
व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थः ।
नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै ।
यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः

tvaṃ māyayā triguṇayātmani durvibhāvyaṃ |
vyaktaṃ sṛjasyavasi lumpasi tadguṇasthaḥ |
naitairbhavānajita karmabhirajyate vai |
yatsve sukhe'vyavahite'bhirato'navadyaḥ

शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां ।
विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः ।
सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध ।
सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात्

śuddhirnṛṇāṃ na tu tatheḍya durāśayānāṃ |
vidyāśrutādhyayanadānatapaḥkriyābhiḥ |
sattvātmanāmṛṣabha te yaśasi pravṛddha |
sacchraddhayā śravaṇasambhṛtayā yathā syāt

स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः ।
क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः ।
यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्भिर् ।
व्यूहेऽर्चितः सवनशः स्वरतिक्रमाय

syānnastavāṅghriraśubhāśayadhūmaketuḥ |
kṣemāya yo munibhirārdrahṛdohyamānaḥ |
yaḥ sātvataiḥ samavibhūtaya ātmavadbhir |
vyūhe'rcitaḥ savanaśaḥ svaratikramāya

यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ ।
त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा ।
अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां ।
जिज्ञासुभिः परमभागवतैः परीष्टः

yaścintyate prayatapāṇibhiradhvarāgnau |
trayyā niruktavidhineśa havirgṛhītvā |
adhyātmayoga uta yogibhirātmamāyāṃ |
jijñāsubhiḥ paramabhāgavataiḥ parīṣṭaḥ

पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं ।
संस्पर्धिनी भगवती प्रतिपत्निवच्छ्रीः ।
यः सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो ।
भूयात्सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः

paryuṣṭayā tava vibho vanamālayeyaṃ |
saṃspardhinī bhagavatī pratipatnivacchrīḥ |
yaḥ supraṇītamamuyārhaṇamādadanno |
bhūyātsadāṅghriraśubhāśayadhūmaketuḥ

केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको ।
यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः ।
स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् ।
पादः पुनातु भगवन्भजतामघं नः

ketustrivikramayutastripatatpatāko |
yaste bhayābhayakaro'suradevacamvoḥ |
svargāya sādhuṣu khaleṣvitarāya bhūman |
pādaḥ punātu bhagavanbhajatāmaghaṃ naḥ

नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ।
ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमानाः ।
कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य ।
शं नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य

nasyotagāva iva yasya vaśe bhavanti |
brahmādayastanubhṛto mithurardyamānāḥ |
kālasya te prakṛtipūruṣayoḥ parasya |
śaṃ nastanotu caraṇaḥ puruṣottamasya

अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमानाम् ।
अव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः ।
सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः ।
कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम्

asyāsi heturudayasthitisaṃyamānām |
avyaktajīvamahatāmapi kālamāhuḥ |
so'yaṃ triṇābhirakhilāpacaye pravṛttaḥ |
kālo gabhīraraya uttamapūruṣastvam

त्वत्तः पुमान्समधिगम्य ययास्य वीर्यं ।
धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।
सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं ।
हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम्

tvattaḥ pumānsamadhigamya yayāsya vīryaṃ |
dhatte mahāntamiva garbhamamoghavīryaḥ |
so'yaṃ tayānugata ātmana āṇḍakośaṃ |
haimaṃ sasarja bahirāvaraṇairupetam

तत्तस्थूषश्च जगतश्च भवानधीशो ।
यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् ।
अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो ।
येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म

tattasthūṣaśca jagataśca bhavānadhīśo |
yanmāyayotthaguṇavikriyayopanītān |
arthāñjuṣannapi hṛṣīkapate na lipto |
ye'nye svataḥ parihṛtādapi bibhyati sma

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि ।
भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणैर् ।
यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्यः

smāyāvalokalavadarśitabhāvahāri |
bhrūmaṇḍalaprahitasauratamantraśauṇḍaiḥ |
patnyastu ṣoḍaśasahasramanaṅgabāṇair |
yasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇairna vibhvyaḥ

विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः ।
पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम् ।
आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गैस् ।
तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति

vibhvyastavāmṛtakathodavahāstrilokyāḥ |
pādāvanejasaritaḥ śamalāni hantum |
ānuśravaṃ śrutibhiraṅghrijamaṅgasaṅgais |
tīrthadvayaṃ śuciṣadasta upaspṛśanti

इत्यभिष्टूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम् ।
अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः

ityabhiṣṭūya vibudhaiḥ seśaḥ śatadhṛtirharim |
abhyabhāṣata govindaṃ praṇamyāmbaramāśritaḥ

भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।
त्वमस्माभिरशेषात्मन्तत्तथैवोपपादितम्

bhūmerbhārāvatārāya purā vijñāpitaḥ prabho |
tvamasmābhiraśeṣātmantattathaivopapāditam

धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया ।
कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा

dharmaśca sthāpitaḥ satsu satyasandheṣu vai tvayā |
kīrtiśca dikṣu vikṣiptā sarvalokamalāpahā

अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद्रूपमनुत्तमम् ।
कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः

avatīrya yadorvaṃśe bibhradrūpamanuttamam |
karmāṇyuddāmavṛttāni hitāya jagato'kṛthāḥ

यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ ।
शृण्वन्तः कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः

yāni te caritānīśa manuṣyāḥ sādhavaḥ kalau |
śṛṇvantaḥ kīrtayantaśca tariṣyantyañjasā tamaḥ

यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।
शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो

yaduvaṃśe'vatīrṇasya bhavataḥ puruṣottama |
śaracchataṃ vyatīyāya pañcaviṃśādhikaṃ prabho

नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् ।
कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम्

nādhunā te'khilādhāra devakāryāvaśeṣitam |
kulaṃ ca vipraśāpena naṣṭaprāyamabhūdidam

ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे ।
सलोकाल्लोकपालान्नः पाहि वैकुण्ठकिङ्करान्

tataḥ svadhāma paramaṃ viśasva yadi manyase |
salokāllokapālānnaḥ pāhi vaikuṇṭhakiṅkarān

अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर ।
कृतं वः कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारितः

avadhāritametanme yadāttha vibudheśvara |
kṛtaṃ vaḥ kāryamakhilaṃ bhūmerbhāro'vatāritaḥ

तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् ।
लोकं जिघृक्षद्रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः

tadidaṃ yādavakulaṃ vīryaśauryaśriyoddhatam |
lokaṃ jighṛkṣadruddhaṃ me velayeva mahārṇavaḥ

यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् ।
गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति

yadyasaṃhṛtya dṛptānāṃ yadūnāṃ vipulaṃ kulam |
gantāsmyanena loko'yamudvelena vinaṅkṣyati

इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापजः ।
यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ

idānīṃ nāśa ārabdhaḥ kulasya dvijaśāpajaḥ |
yāsyāmi bhavanaṃ brahmannetadante tavānagha

इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भूः प्रणिपत्य तम् ।
सह देवगणैर्देवः स्वधाम समपद्यत

ityukto lokanāthena svayambhūḥ praṇipatya tam |
saha devagaṇairdevaḥ svadhāma samapadyata

अथ तस्यां महोत्पातान्द्वारवत्यां समुत्थितान् ।
विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान्समागतान्

atha tasyāṃ mahotpātāndvāravatyāṃ samutthitān |
vilokya bhagavānāha yaduvṛddhānsamāgatān

एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वतः ।
शापश्च नः कुलस्यासीद्ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः

ete vai sumahotpātā vyuttiṣṭhantīha sarvataḥ |
śāpaśca naḥ kulasyāsīdbrāhmaṇebhyo duratyayaḥ

न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यकाः ।
प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम्

na vastavyamihāsmābhirjijīviṣubhirāryakāḥ |
prabhāsaṃ sumahatpuṇyaṃ yāsyāmo'dyaiva mā ciram

यत्र स्नात्वा दक्षशापाद्गृहीतो यक्ष्मणोदुराट् ।
विमुक्तः किल्बिषात्सद्यो भेजे भूयः कलोदयम्

yatra snātvā dakṣaśāpādgṛhīto yakṣmaṇodurāṭ |
vimuktaḥ kilbiṣātsadyo bheje bhūyaḥ kalodayam

वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितॄन्सुरान् ।
भोजयित्वोशिजो विप्रान्नानागुणवतान्धसा

vayaṃ ca tasminnāplutya tarpayitvā pitṝnsurān |
bhojayitvośijo viprānnānāguṇavatāndhasā

तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै ।
वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम्

teṣu dānāni pātreṣu śraddhayoptvā mahānti vai |
vṛjināni tariṣyāmo dānairnaubhirivārṇavam

एवं भगवतादिष्टा यादवाः कुरुनन्दन ।
गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान्समयूयुजन्

evaṃ bhagavatādiṣṭā yādavāḥ kurunandana |
gantuṃ kṛtadhiyastīrthaṃ syandanānsamayūyujan

तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन्श्रुत्वा भगवतोदितम् ।
दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः

tannirīkṣyoddhavo rājanśrutvā bhagavatoditam |
dṛṣṭvāriṣṭāni ghorāṇi nityaṃ kṛṣṇamanuvrataḥ

विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् ।
प्रणम्य शिरसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत

vivikta upasaṅgamya jagatāmīśvareśvaram |
praṇamya śirasā pādau prāñjalistamabhāṣata

देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन ।
संहृत्यैतत्कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् ।
विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वरः

devadeveśa yogeśa puṇyaśravaṇakīrtana |
saṃhṛtyaitatkulaṃ nūnaṃ lokaṃ santyakṣyate bhavān |
vipraśāpaṃ samartho'pi pratyahanna yadīśvaraḥ

नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव ।
त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि

nāhaṃ tavāṅghrikamalaṃ kṣaṇārdhamapi keśava |
tyaktuṃ samutsahe nātha svadhāma naya māmapi

तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् ।
कर्णपीयूषमासाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जनाः

tava vikrīḍitaṃ kṛṣṇa nṛṇāṃ paramamaṅgalam |
karṇapīyūṣamāsādya tyajantyanyaspṛhāṃ janāḥ

शय्यासनाटनस्थान स्नानक्रीडाशनादिषु ।
कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेम हि

śayyāsanāṭanasthāna snānakrīḍāśanādiṣu |
kathaṃ tvāṃ priyamātmānaṃ vayaṃ bhaktāstyajema hi

त्वयोपभुक्तस्रग्गन्ध वासोऽलङ्कारचर्चिताः ।
उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेम हि

tvayopabhuktasraggandha vāso'laṅkāracarcitāḥ |
ucchiṣṭabhojino dāsāstava māyāṃ jayema hi

वातरशना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।
ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासिनोऽमलाः

vātaraśanā ya ṛṣayaḥ śramaṇā ūrdhvamanthinaḥ |
brahmākhyaṃ dhāma te yānti śāntāḥ sannyāsino'malāḥ

वयं त्विह महायोगिन्भ्रमन्तः कर्मवर्त्मसु ।
त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः

vayaṃ tviha mahāyoginbhramantaḥ karmavartmasu |
tvadvārtayā tariṣyāmastāvakairdustaraṃ tamaḥ

स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च ।
गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम्

smarantaḥ kīrtayantaste kṛtāni gaditāni ca |
gatyutsmitekṣaṇakṣveli yannṛlokaviḍambanam

एवं विज्ञापितो राजन्भगवान्देवकीसुतः ।
एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत

evaṃ vijñāpito rājanbhagavāndevakīsutaḥ |
ekāntinaṃ priyaṃ bhṛtyamuddhavaṃ samabhāṣata