अध्याय 2: नारद द्वारा वसुदेव को नौ योगेश्वरों की कथा

गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह ।
अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः

govindabhujaguptāyāṃ dvāravatyāṃ kurūdvaha |
avātsīnnārado'bhīkṣṇaṃ kṛṣṇopāsanalālasaḥ

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकन्दचरणम्बुजम् ।
न भजेत् सर्वतोमृत्युः उपास्यममरोत्तमैः

ko nu rājannindriyavān mukandacaraṇambujam |
na bhajet sarvatomṛtyuḥ upāsyamamarottamaiḥ

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् ।
अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत्

tamekadā tu devarṣiṃ vasudevo gṛhāgatam |
arcitaṃ sukhamāsīnamabhivādyedamabravīt

भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् ।
कृपणानां यथा पित्रोः उत्तमश्लोकवर्त्मनाम्

bhagavan bhavato yātrā svastaye sarvadehinām |
kṛpaṇānāṃ yathā pitroḥ uttamaślokavartmanām

भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम्

bhūtānāṃ devacaritaṃ duḥkhāya ca sukhāya ca |
sukhāyaiva hi sādhūnāṃ tvādṛśāmacyutātmanām

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् ।
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः

bhajanti ye yathā devān devā api tathaiva tān |
chāyeva karmasacivāḥ sādhavo dīnavatsalāḥ

ब्रह्मन् तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव ।
यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात्

brahman tathāpi pṛcchāmo dharmān bhāgavatāṃstava |
yān śrutvā śraddhayā martyo mucyate sarvato bhayāt

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् ।
अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया

ahaṃ kila purānantaṃ prajārtho bhuvi muktidam |
apūjayaṃ na mokṣāya mohito devamāyayā

यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिः विश्वतोभयात् ।
मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत

yathā vicitravyasanād bhavadbhiḥ viśvatobhayāt |
mucyema hyañjasaivāddhā tathā naḥ śādhi suvrata

राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।
प्रीतस्तमाह देवर्षिः हरेः संस्मारितो गुणैः

rājannevaṃ kṛtapraśno vasudevena dhīmatā |
prītastamāha devarṣiḥ hareḥ saṃsmārito guṇaiḥ

सम्यगेतद्व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ ।
यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मान् त्वं विश्वभावनान्

samyagetadvyavasitaṃ bhavatā sātvatarṣabha |
yat pṛcchase bhāgavatān dharmān tvaṃ viśvabhāvanān

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।
सद्यः पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि

śruto'nupaṭhito dhyāta ādṛto vānumoditaḥ |
sadyaḥ punāti saddharmo deva viśvadruho'pi hi

त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम

tvayā paramakalyāṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ |
smārito bhagavānadya devo nārāyaṇo mama

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ।
आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः

atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam |
ārṣabhāṇāṃ ca saṃvādaṃ videhasya mahātmanaḥ

प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायंभुवस्य यः ।
तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिः ऋषभस्तत्सुतस्स्मृतः

priyavrato nāma suto manoḥ svāyaṃbhuvasya yaḥ |
tasyāgnīdhrastato nābhiḥ ṛṣabhastatsutassmṛtaḥ

तमाहुः वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।
अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम्

tamāhuḥ vāsudevāṃśaṃ mokṣadharmavivakṣayā |
avatīrṇaṃ sutaśataṃ tasyāsīd brahmapāragam

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।
विख्यातं वर्षमेतद्यत् नाम्ना भारतमद्भुतम्

teṣāṃ vai bharato jyeṣṭho nārāyaṇaparāyaṇaḥ |
vikhyātaṃ varṣametadyat nāmnā bhāratamadbhutam

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् ।
उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः

sa bhuktabhogāṃ tyaktvemāṃ nirgatastapasā harim |
upāsīnastatpadavīṃ lebhe vai janmabhistribhiḥ

तेषां नव नवद्वीप-पतयोऽस्य समन्ततः ।
कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातयः

teṣāṃ nava navadvīpa-patayo'sya samantataḥ |
karmatantrapraṇetāra ekāśītirdvijātayaḥ

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।
श्रमणा वातरशना आत्मविद्याविशारदाः

navābhavan mahābhāgā munayo hyarthaśaṃsinaḥ |
śramaṇā vātaraśanā ātmavidyāviśāradāḥ

कविर्हरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।
आविहोत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः

kavirharirantarikṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ |
āvihotro'tha drumilaścamasaḥ karabhājanaḥ

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् ।
आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम्

ta ete bhagavadrūpaṃ viśvaṃ sadasadātmakam |
ātmano'vyatirekeṇa paśyanto vyacaran mahīm

अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य-
गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् ।
मुक्ताश्चरन्ति मुनि-चारण-भूतनाथ-
विद्याधर-द्विज-गवां भुवनानि कामम्

avyāhateṣṭagatayaḥ surasiddhasādhya-
gandharvayakṣanarakinnaranāgalokān |
muktāścaranti muni-cāraṇa-bhūtanātha-
vidyādhara-dvija-gavāṃ bhuvanāni kāmam

त एकदा निमेः सत्रं उपजग्मुः यदृच्छया ।
वितायमानं ऋषिभिः अजनाभेर्महात्मनः

ta ekadā nimeḥ satraṃ upajagmuḥ yadṛcchayā |
vitāyamānaṃ ṛṣibhiḥ ajanābhermahātmanaḥ

तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप ।
यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे

tān dṛṣṭvā sūryasaṅkāśān mahābhāgavatān nṛpa |
yajamāno'gnayo viprāḥ sarva evopatasthire

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् ।
प्रीतः संपूजयाञ्चक्रे आसनस्थान् यथार्हतः

videhastānabhipretya nārāyaṇaparāyaṇān |
prītaḥ saṃpūjayāñcakre āsanasthān yathārhataḥ

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव ।
पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः

tān rocamānān svarucā brahmaputropamān nava |
papraccha paramaprītaḥ praśrayāvanato nṛpaḥ

मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विषः ।
विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि

manye bhagavataḥ sākṣāt pārṣadān vo madhudviṣaḥ |
viṣṇorbhūtāni lokānāṃ pāvanāya caranti hi

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।
तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठ-प्रियदर्शनम्

durlabho mānuṣo deho dehināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ |
tatrāpi durlabhaṃ manye vaikuṇṭha-priyadarśanam

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः ।
संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम्

ata ātyantikaṃ kṣemaṃ pṛcchāmo bhavato'naghāḥ |
saṃsāre'smin kṣaṇārdho'pi satsaṅgaḥ śevadhirnṛṇām

धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् ।
यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय, दास्यत्यात्मानमप्यजः

dharmān bhāgavatān brūta yadi naḥ śrutaye kṣamam |
yaiḥ prasannaḥ prapannāya, dāsyatyātmānamapyajaḥ

एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः ।
प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम्

evaṃ te niminā pṛṣṭā vasudeva mahattamāḥ |
pratipūjyābruvan prītyā sasadasyartvijaṃ nṛpam

मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य
पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् ।
उद्विग्नबुद्धेः असदात्मभावात्
विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः

manye'kutaścidbhayamacyutasya
pādāmbujopāsanamatra nityam |
udvignabuddheḥ asadātmabhāvāt
viśvātmanā yatra nivartate bhīḥ

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।
अञ्जः पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान्

ye vai bhagavatā proktā upāyā hyātmalabdhaye |
añjaḥ puṃsāmaviduṣāṃ viddhi bhāgavatān hi tān

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् ।
धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह

yānāsthāya naro rājan na pramādyeta karhicit |
dhāvan nimīlya vā netre na skhalenna patediha

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा
बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् ।
करोति यद् यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयेत्तत्

kāyena vācā manasendriyairvā
buddhyātmanā vānusṛtasvabhāvāt |
karoti yad yat sakalaṃ parasmai
nārāyaṇāyeti samarpayettat

भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यात्
ईशात् अपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।
तन्माययातो बुध आभजेत्तं
भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा

bhayaṃ dvitīyābhiniveśataḥ syāt
īśāt apetasya viparyayo'smṛtiḥ |
tanmāyayāto budha ābhajettaṃ
bhaktyaikayeśaṃ gurudevatātmā

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयोः
ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।
तत्कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो
बुधो निरुंध्याद् अभयं ततः स्यात्

avidyamāno'pyavabhāti hi dvayoḥ
dhyāturdhiyā svapnamanorathau yathā |
tatkarmasaṅkalpavikalpakaṃ mano
budho niruṃdhyād abhayaṃ tataḥ syāt

श्रृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः
जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तदर्थकानि
गायन् विलज्जो विचरेदसङ्गः

śrṛṇvan subhadrāṇi rathāṅgapāṇeḥ
janmāni karmāṇi ca yāni loke |
gītāni nāmāni tadarthakāni
gāyan vilajjo vicaredasaṅgaḥ

एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या
जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।
हसत्यथो रोदिति रौति गाय-
त्युन्मादवत् नृत्यति लोकबाह्यः

evaṃvrataḥ svapriyanāmakīrtyā
jātānurāgo drutacitta uccaiḥ |
hasatyatho roditi rauti gāya-
tyunmādavat nṛtyati lokabāhyaḥ

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च
ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् ।
सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं
यत्किं च भूतं प्रणमेदनन्यः

khaṃ vāyumagniṃ salilaṃ mahīṃ ca
jyotīṃṣi sattvāni diśo drumādīn |
saritsamudrāṃśca hareḥ śarīraṃ
yatkiṃ ca bhūtaṃ praṇamedananyaḥ

भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिः
अन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।
प्रपद्यमानस्य यथाश्नतस्स्युः
तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम्

bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiḥ
anyatra caiṣa trika ekakālaḥ |
prapadyamānasya yathāśnatassyuḥ
tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam

इति अच्युताङ्घ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या
भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।
भवन्ति वै भागवतस्य राजन्
ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात्

iti acyutāṅghriṃ bhajato'nuvṛttyā
bhaktirviraktirbhagavatprabodhaḥ |
bhavanti vai bhāgavatasya rājan
tataḥ parāṃ śāntimupaiti sākṣāt

अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् ।
यथाचरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैः भगवत्प्रियः

atha bhāgavataṃ brūta yaddharmo yādṛśo nṛṇām |
yathācarati yad brūte yairliṅgaiḥ bhagavatpriyaḥ

सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः ।
भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः

sarvabhūteṣu yaḥ paśyedbhagavadbhāvamātmanaḥ |
bhūtāni bhagavatyātmanyeṣa bhāgavatottamaḥ

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।
प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः

īśvare tadadhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca |
premamaitrīkṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ

अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।
न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः

arcāyāmeva haraye pūjāṃ yaḥ śraddhayehate |
na tadbhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।
विष्णोर्मायामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः

gṛhītvāpīndriyairarthān yo na dveṣṭi na hṛṣyati |
viṣṇormāyāmidaṃ paśyan sa vai bhāgavatottamaḥ

देहेन्द्रिप्राणमनोधियां यो
जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रैः ।
संसारधर्मैरविमुह्यमानः
स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः

dehendriprāṇamanodhiyāṃ yo
janmāpyayakṣudbhayatarṣakṛcchraiḥ |
saṃsāradharmairavimuhyamānaḥ
smṛtyā harerbhāgavatapradhānaḥ

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि संभवः ।
वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः

na kāmakarmabījānāṃ yasya cetasi saṃbhavaḥ |
vāsudevaikanilayaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।
सज्जतेऽस्मिन्नहं भावो देहे वै स हरेः प्रियः

na yasya janmakarmabhyāṃ na varṇāśramajātibhiḥ |
sajjate'sminnahaṃ bhāvo dehe vai sa hareḥ priyaḥ

न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।
सर्वभूतसमश्शान्तः स वै भागवतोत्तमः

na yasya svaḥ para iti vitteṣvātmani vā bhidā |
sarvabhūtasamaśśāntaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ

त्रिभुवन-विभवहेतवेऽप्यकुण्ठ-
स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।
न चलति भगवत्पादारविन्दात् ।
लव निमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः

tribhuvana-vibhavahetave'pyakuṇṭha-
smṛtirajitātmasurādibhirvimṛgyāt |
na calati bhagavatpādāravindāt |
lava nimiṣārdhamapi yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ

भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा-
नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।
हृदि कथमुपसीदतां पुनः स
प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः

bhagavata uruvikramāṅghriśākhā-
nakhamaṇicandrikayā nirastatāpe |
hṛdi kathamupasīdatāṃ punaḥ sa
prabhavati candra ivodite'rkatāpaḥ

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद्
हरिः अवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।
प्रणयरशनया घृताङ्घ्रिपद्मः
स भवति भागवतप्रधान उक्तः

visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣād
hariḥ avaśābhihito'pyaghaughanāśaḥ |
praṇayaraśanayā ghṛtāṅghripadmaḥ
sa bhavati bhāgavatapradhāna uktaḥ