अध्याय 29: सरल भक्तिमार्ग, उद्धव का बदरी प्रस्थान

सुदुश्चरां इमां मन्ये योगचर्यामनात्मनः ।
यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत

suduścarāṃ imāṃ manye yogacaryāmanātmanaḥ |
yathāñjasā pumān siddhyet tanme brūhyañjasācyuta

प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः ।
विषीदन्त्यसमाधानान् मनोनिग्रहकर्शिताः

prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjanto yogino manaḥ |
viṣīdantyasamādhānān manonigrahakarśitāḥ

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं
हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन ।
सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि
स्त्वन्माययामी विहता न मानिनः

athāta ānandadughaṃ padāmbujaṃ
haṃsāḥ śrayerannaravindalocana |
sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhi
stvanmāyayāmī vihatā na māninaḥ

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो
दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् ।
योऽरोचयत् सह मृगैः स्वयमीश्वराणां
श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः

kiṃ citramacyuta tavaitadaśeṣabandho
dāseṣvananyaśaraṇeṣu yadātmasāttvam |
yo'rocayat saha mṛgaiḥ svayamīśvarāṇāṃ
śrīmatkirīṭataṭapīḍitapādapīṭhaḥ

तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां
सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु ।
को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै
किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः

taṃ tvākhilātmadayiteśvaramāśritānāṃ
sarvārthadaṃ svakṛtavid visṛjeta ko nu |
ko vā bhajet kimapi vismṛtaye'nu bhūtyai
kiṃ vā bhavenna tava pādarajojuṣāṃ naḥ

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश
ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः ।
योऽन्तर्बहिस्तनुभृतां अशुभं विधुन्वन्
आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति

naivopayantyapacitiṃ kavayastaveśa
brahmāyuṣāpi kṛtamṛddhamudaḥ smarantaḥ |
yo'ntarbahistanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
ācāryacaittyavapuṣā svagatiṃ vyanakti

इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा
पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।
गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो
जगाद सप्रेममनोहरस्मितः

ityuddhavenātyanuraktacetasā
pṛṣṭo jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ |
gṛhītamūrtitraya īśvareśvaro
jagāda sapremamanoharasmitaḥ

हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् ।
याञ्छ्रद्धयाऽऽचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम्

hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalān |
yāñchraddhayā''caran martyo mṛtyuṃ jayati durjayam

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।
मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः

kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran |
mayyarpitamanaścitto maddharmātmamanoratiḥ

देशान् पुण्यान् आश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।
देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च

deśān puṇyān āśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān |
devāsuramanuṣyeṣu madbhaktācaritāni ca

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् ।
कारयेद् गीत नृत्याद्यैः महाराजविभूतिभिः

pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrāmahotsavān |
kārayed gīta nṛtyādyaiḥ mahārājavibhūtibhiḥ

मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् ।
ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः

māmeva sarvabhūteṣu bahirantarapāvṛtam |
īkṣetātmani cātmānaṃ yathā khamamalāśayaḥ

इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते ।
सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रितः

iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvena mahādyute |
sabhājayan manyamāno jñānaṃ kevalamāśritaḥ

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके ।
अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मतः

brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye'rke sphuliṅgake |
akrūre krūrake caiva samadṛk paṇḍito mataḥ

नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् ।
स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि

nareṣvabhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃso bhāvayato'cirāt |
spardhāsūyātiraskārāḥ sāhaṅkārā viyanti hi

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।
प्रणमेद् दण्डवद् भूमौ अश्वचाण्डालगोखरम्

visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm |
praṇamed daṇḍavad bhūmau aśvacāṇḍālagokharam

यावर् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते ।
तावदेवमुपासीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः

yāvar sarveṣu bhūteṣu madbhāvo nopajāyate |
tāvadevamupāsīta vāṅmanaḥkāyavṛttibhiḥ

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।
परिपश्यन् उपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशयः

sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā''tmamanīṣayā |
paripaśyan uparamet sarvato muktasaṃśayaḥ

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः

ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīno mato mama |
madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ

न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि ।
मया व्यवसितः सम्यङ् निर्गुणत्वादनाशिषः

na hyaṅgopakrame dhvaṃso maddharmasyoddhavāṇvapi |
mayā vyavasitaḥ samyaṅ nirguṇatvādanāśiṣaḥ

यो यो मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।
तदायासो निरर्थः स्याद् भयादेरिव सत्तम

yo yo mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet |
tadāyāso nirarthaḥ syād bhayāderiva sattama

एषा बुद्धिमतां बुद्धिः मनीषा च मनीषिणाम् ।
यत्सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम्

eṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā ca manīṣiṇām |
yatsatyamanṛteneha martyenāpnoti māmṛtam

एष तेऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।
समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गमः

eṣa te'bhihitaḥ kṛtsno brahmavādasya saṅgrahaḥ |
samāsavyāsavidhinā devānāmapi durgamaḥ

अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।
एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशयः

abhīkṣṇaśaste gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat |
etad vijñāya mucyeta puruṣo naṣṭasaṃśayaḥ

सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् ।
सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति

suviviktaṃ tava praśnaṃ mayaitadapi dhārayet |
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahmādhigacchati

य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् ।
तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना

ya etanmama bhakteṣu sampradadyāt supuṣkalam |
tasyāhaṃ brahmadāyasya dadāmyātmānamātmanā

य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।
स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन्

ya etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci |
sa pūyetāharaharmāṃ jñānadīpena darśayan

य एतत् श्ररद्धया नित्यं अव्यग्रः श्रृणुयान्नरः ।
मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते

ya etat śraraddhayā nityaṃ avyagraḥ śrṛṇuyānnaraḥ |
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhirna sa badhyate

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।
अपि ते विगतो मोहः शोकश्चासौ मनोभवः

apyuddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam |
api te vigato mohaḥ śokaścāsau manobhavaḥ

नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।
अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम्

naitattvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca |
aśuśrūṣorabhaktāya durvinītāya dīyatām

एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।
साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्तिः स्यात् शूद्रयोषिताम्

etairdoṣairvihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca |
sādhave śucaye brūyād bhaktiḥ syāt śūdrayoṣitām

नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोः ज्ञातव्यं अवशिष्यते ।
पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते

naitad vijñāya jijñāsoḥ jñātavyaṃ avaśiṣyate |
pītvā pīyūṣamamṛtaṃ pātavyaṃ nāvaśiṣyate

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।
यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विधः

jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe |
yāvānartho nṛṇāṃ tāta tāvāṃste'haṃ caturvidhaḥ

मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा
निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे ।
तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो
मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै

martyo yadā tyaktasamastakarmā
niveditātmā vicikīrṣito me |
tadāmṛtatvaṃ pratipadyamāno
mayā''tmabhūyāya ca kalpate vai

स एवमादर्शितयोगमार्गः
तदोत्तमःश्लोकवचो निशम्य ।
बद्धाञ्जलिः प्रीत्युपरुद्धकण्ठो
न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः

sa evamādarśitayogamārgaḥ
tadottamaḥślokavaco niśamya |
baddhāñjaliḥ prītyuparuddhakaṇṭho
na kiñcidūce'śrupariplutākṣaḥ

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं
धैर्येण राजन्बहुमन्यमानः ।
कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं
शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम्

viṣṭabhya cittaṃ praṇayāvaghūrṇaṃ
dhairyeṇa rājanbahumanyamānaḥ |
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīraṃ
śīrṣṇā spṛśaṃstaccaraṇāravindam

विद्रावितो मोहमहान्धकारो
य आश्रितो मे तव सन्निधानात् ।
विभावसोः किं नु समीपगस्य
शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य

vidrāvito mohamahāndhakāro
ya āśrito me tava sannidhānāt |
vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamo bhīḥ prabhavantyajādya

प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना
भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।
हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं
कोऽन्यत् समीयाच्छरणं त्वदीयम्

pratyarpito me bhavatānukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ |
hitvā kṛtajñastava pādamūlaṃ
ko'nyat samīyāccharaṇaṃ tvadīyam

वृक्णश्च मे सुदृढः स्नेहपाशो
दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु ।
प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया
स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना

vṛkṇaśca me sudṛḍhaḥ snehapāśo
dāśārhavṛṣṇyandhakasātvateṣu |
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā
svamāyayā hyātmasubodhahetinā

नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् ।
यथा त्वच्चरणाम्भोजे रतिः स्यादनपायिनी

namo'stu te mahāyogin prapannamanuśādhi mām |
yathā tvaccaraṇāmbhoje ratiḥ syādanapāyinī

गच्छोद्धव मयाऽऽदिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् ।
तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः

gacchoddhava mayā''diṣṭo badaryākhyaṃ mamāśramam |
tatra matpādatīrthode snānopasparśanaiḥ śuciḥ

ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः ।
वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक्सुखनिःस्पृहः

īkṣayālakanandāyā vidhūtāśeṣakalmaṣaḥ |
vasāno valkalānyaṅga vanyabhuksukhaniḥspṛhaḥ

तितिक्षुः द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।
शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः

titikṣuḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ |
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ

मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् ।
मय्यावेशितवाक्चित्तो मद्धर्मनिरतो भव ।
अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि ततः परम्

matto'nuśikṣitaṃ yatte viviktamanubhāvayan |
mayyāveśitavākcitto maddharmanirato bhava |
ativrajya gatīstisro māmeṣyasi tataḥ param

स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धवः
प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।
शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधीः
न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे

sa evamukto harimedhasoddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ |
śiro nidhāyāśrukalābhirārdradhīḥ
nyaṣiñcadadvandvaparo'pyapakrame

सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो
न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुरः ।
कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके
बिभ्रन् नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः

sudustyajasnehaviyogakātaro
na śaknuvaṃstaṃ parihātumāturaḥ |
kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ

ततस्तमन्तर्हुदि सन्निवेश्य
गतो महाभागवतो विशालाम् ।
यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना
तपः समास्थाय हरेरगाद् गतिम्

tatastamantarhudi sanniveśya
gato mahābhāgavato viśālām |
yathopadiṣṭāṃ jagadekabandhunā
tapaḥ samāsthāya hareragād gatim

य एतद् आनन्दसमुद्रसम्भृतं
ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।
कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा
सच्छ्रद्धयाऽऽसेव्य जगद्विमुच्यते

ya etad ānandasamudrasambhṛtaṃ
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam |
kṛṣṇena yogeśvarasevitāṅghriṇā
sacchraddhayā''sevya jagadvimucyate

भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं
निगमकृद् उपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् ।
अमृतमुदधितश्चा पाययद् भृत्यवर्गान्
पुरुषं ऋषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि

bhavabhayamapahantuṃ jñānavijñānasāraṃ
nigamakṛd upajahre bhṛṅgavad vedasāram |
amṛtamudadhitaścā pāyayad bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhamādyaṃ kṛṣṇasaṃjñaṃ nato'smi