अध्याय 30: प्रभास में यदुवंश का अन्त, जरा का बाण

ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम्
द्वारवत्यां किमकरोद्भगवान्भूतभावनः

tato mahābhāgavata uddhave nirgate vanam
dvāravatyāṃ kimakarodbhagavānbhūtabhāvanaḥ

प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत्

preyasīṃ sarvanetrāṇāṃ tanuṃ sa kathamatyajat

प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकुः
कर्णाविष्टं न सरति ततो यत्सतामात्मलग्नम्
यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां
दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः

pratyākraṣṭuṃ nayanamabalā yatra lagnaṃ na śekuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tato yatsatāmātmalagnam
yacchrīrvācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnāṃ
dṛṣṭvā jiṣṇoryudhi rathagataṃ yacca tatsāmyamīyuḥ

दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान्समुत्थितान्
दृष्ट्वासीनान्सुधर्मायां कृष्णः प्राह यदूनिदम्

divi bhuvyantarikṣe ca mahotpātānsamutthitān
dṛṣṭvāsīnānsudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūnidam

एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतवः
मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवाः

ete ghorā mahotpātā dvārvatyāṃ yamaketavaḥ
muhūrtamapi na stheyamatra no yadupuṅgavāḥ

स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वितः
वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक्सरस्वती

striyo bālāśca vṛddhāśca śaṅkhoddhāraṃ vrajantvitaḥ
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmo yatra pratyaksarasvatī

देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनार्हणैः

devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapanālepanārhaṇaiḥ

ब्राह्मणांस्तु महाभागान्कृतस्वस्त्ययना वयम्
गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभिः

brāhmaṇāṃstu mahābhāgānkṛtasvastyayanā vayam
gobhūhiraṇyavāsobhirgajāśvarathaveśmabhiḥ

देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भवः

devadvijagavāṃ pūjā bhūteṣu paramo bhavaḥ

तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः

tatheti naubhiruttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ

चक्रुः परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम्

cakruḥ paramayā bhaktyā sarvaśreyopabṛṃhitam

दिष्टविभ्रंशितधियो यद्द्रवैर्भ्रश्यते मतिः

diṣṭavibhraṃśitadhiyo yaddravairbhraśyate matiḥ

कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्षः सुमहानभूत्

kṛṣṇamāyāvimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahānabhūt

धनुर्भिरसिभिर्भल्लैर्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभिः

dhanurbhirasibhirbhallairgadābhistomararṣṭibhiḥ

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभिः खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि
मिथः समेत्याश्वतरैः सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भिरिव द्विपा वने

patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ kharoṣṭragobhirmahiṣairnarairapi
mithaḥ sametyāśvataraiḥ sudurmadā nyahanśarairdadbhiriva dvipā vane

अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी
सुभद्र सङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ
गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतुः

akrūrabhojāvaniruddhasātyakī
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrāsurathau samīyatuḥ

अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादयः सहस्रजिच्छतजिद्भानुमुख्याः
अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम्

anye ca ye vai niśaṭholmukādayaḥ sahasrajicchatajidbhānumukhyāḥ
anyonyamāsādya madāndhakāritā jaghnurmukundena vimohitā bhṛśam

मध्वर्बुदा माथुरशूरसेनाः
विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च
मिथस्तु जघ्नुः सुविसृज्य सौहृदम्

madhvarbudā māthuraśūrasenāḥ
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaśca
mithastu jaghnuḥ suvisṛjya sauhṛdam

स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलैः
मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भिर्
ज्ञातींस्त्वहन्ज्ञातय एव मूढाः

svasrīyadauhitrapitṛvyamātulaiḥ
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhir
jñātīṃstvahanjñātaya eva mūḍhāḥ

शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरकाः

śastreṣu kṣīyamāneṣu muṣṭibhirjahrurerakāḥ

जघ्नुर्द्विषस्तैः कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते

jaghnurdviṣastaiḥ kṛṣṇena vāryamāṇāstu taṃ ca te

हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः

hantuṃ kṛtadhiyo rājannāpannā ātatāyinaḥ

एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि

erakāmuṣṭiparighau carantau jaghnaturyudhi

ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम्
स्पर्धाक्रोधः क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम्

brahmaśāpopasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛtātmanām
spardhākrodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavo'gniryathā vanam

अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषितः

avatārito bhuvo bhāra iti mene'vaśeṣitaḥ

तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि

tatyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojyātmānamātmani

निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम्

niṣasāda dharopasthe tuṣṇīmāsādya pippalam

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया
दिशो वितिमिराः कुर्वन्विधूम इव पावकः

bibhraccaturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā
diśo vitimirāḥ kurvanvidhūma iva pāvakaḥ

कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम्

kauśeyāmbarayugmena parivītaṃ sumaṅgalam

पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

puṇḍarīkābhirāmākṣaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

हारनूपुरमुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम्

hāranūpuramudrābhiḥ kaustubhena virājitam

कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम्

kṛtvorau dakṣiṇe pādamāsīnaṃ paṅkajāruṇam

मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया

mṛgāsyākāraṃ taccaraṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā

चतुर्भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृतकिल्बिषः
भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विषः

caturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sa kṛtakilbiṣaḥ
bhītaḥ papāta śirasā pādayorasuradviṣaḥ

क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमःश्लोक मेऽनघ

kṣantumarhasi pāpasya uttamaḥśloka me'nagha

वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो

vadanti tasya te viṣṇo mayāsādhu kṛtaṃ prabho

तन्माऽऽशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम्
यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम्

tanmā''śu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛgalubdhakam
yathā punarahaṃ tvevaṃ na kuryāṃ sadatikramam

रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये
त्वन्मायया पिहितदृष्टय एतदञ्जः
किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीमः

rudrādayo'sya tanayāḥ patayo girāṃ ye
tvanmāyayā pihitadṛṣṭaya etadañjaḥ
kiṃ tasya te vayamasadgatayo gṛṇīmaḥ

मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे
याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वर्गं सुकृतिनां पदम्

mā bhairjare tvamuttiṣṭha kāma eṣa kṛto hi me
yāhi tvaṃ madanujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam

त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ

triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau

वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ

vāyuṃ tulasikāmodamāghrāyābhimukhaṃ yayau

ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम्
स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो
रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचनः

hyaśvatthamūle kṛtaketanaṃ patim
snehaplutātmā nipapāta pādayo
rathādavaplutya sabāṣpalocanaḥ

अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा
दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे

apaśyatastvaccaraṇāmbujaṃ prabho dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā
diśo na jāne na labhe ca śāntiṃ yathā niśāyāmuḍupe praṇaṣṭe

खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षतः

khamutpapāta rājendra sāśvadhvaja udīkṣataḥ

तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दनः

tenātivismitātmānaṃ sūtamāha janārdanaḥ

सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम्

saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyo brūhi maddaśām

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभिः
मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति

dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiśca svabandhubhiḥ
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati

अर्जुनेनाविताः सर्व इन्द्र प्रस्थं गमिष्यथ

arjunenāvitāḥ sarva indra prasthaṃ gamiṣyatha

त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः
मन्मायारचितामेतां विज्ञयोपशमं व्रज

tvaṃ tu maddharmamāsthāya jñānaniṣṭha upekṣakaḥ
manmāyāracitāmetāṃ vijñayopaśamaṃ vraja

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः
तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम्

ityuktastaṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ
tatpādau śīrṣṇyupādhāya durmanāḥ prayayau purīm