अध्याय 28: ज्ञानयोग और योग के विघ्न

परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गहयेत् ।
विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च

parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃsenna gahayet |
viśvamekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca

परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।
स आशु भ्रश्यते स्वार्थाद् असत्यभिनिवेशतः

parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati |
sa āśu bhraśyate svārthād asatyabhiniveśataḥ

तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।
मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वत् नानार्थदृक् पुमान्

taijase nidrayā''panne piṇḍastho naṣṭacetanaḥ |
māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān

किं भद्रं किं अभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् ।
वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च

kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyat |
vācoditaṃ tadanṛtaṃ manasā dhyātameva ca

छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिणः ।
एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम्

chāyāpratyāhvayābhāsā hyasanto'pyarthakāriṇaḥ |
evaṃ dehādayo bhāvā yacchantyāmṛtyuto bhayam

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।
त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः

ātmaiva tadidaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ |
trāyate trāti viśvātmā hriyate haratīśvaraḥ

तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मात् अन्यो भावो निरूपितः ।
निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूल भातिरात्मनि ।
इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम्

tasmānna hyātmano'nyasmāt anyo bhāvo nirūpitaḥ |
nirūpite'yaṃ trividhā nirmūla bhātirātmani |
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।
न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत्

etad vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam |
na nindati na ca stauti loke carati sūryavat

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ।
आद्यन्तवत् असज्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह

pratyakṣeṇānumānena nigamenātmasaṃvidā |
ādyantavat asajjñātvā niḥsaṅgo vicarediha

नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृदृश्ययोः ।
अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते

naivātmano na dehasya saṃsṛtirdraṣṭṛdṛśyayoḥ |
anātmasvadṛśorīśa kasya syādupalabhyate

आत्माव्ययोऽगुणः शुद्धः स्वयंज्योतिरनावृतः ।
अग्निवद्दारुवद् अचिद् देहः कस्येह संसृतिः

ātmāvyayo'guṇaḥ śuddhaḥ svayaṃjyotiranāvṛtaḥ |
agnivaddāruvad acid dehaḥ kasyeha saṃsṛtiḥ

यावद् देहेन्द्रियप्राणैः आत्मनः सन्निकर्षणम् ।
संसारः फलवांस्तावद् अपार्थोऽप्यविवेकिनः

yāvad dehendriyaprāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam |
saṃsāraḥ phalavāṃstāvad apārtho'pyavivekinaḥ

अर्थे हि अविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

arthe hi avidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate |
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।
स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते

yathā hyapratibuddhasya prasvāpo bahvanarthabhṛt |
sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate

शोकहर्षभयक्रोध लोभमोहस्पृहादयः ।
अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मनः

śokaharṣabhayakrodha lobhamohaspṛhādayaḥ |
ahaṅkārasya dṛśyante janmamṛtyuśca nātmanaḥ

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो
जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः ।
सूत्रं महानित्युरुधेव गीतः
संसार आधावति कालतन्त्रः

dehendriyaprāṇamano'bhimāno
jīvo'ntarātmā guṇakarmamūrtiḥ |
sūtraṃ mahānityurudheva gītaḥ
saṃsāra ādhāvati kālatantraḥ

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं
मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।
ज्ञानासिनोपासनया शितेन
च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्णः

amūlametad bahurūparūpitaṃ
manovacaḥprāṇaśarīrakarma |
jñānāsinopāsanayā śitena
cchittvā munirgāṃ vicaratyatṛṣṇaḥ

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च
प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् ।
आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं
कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये

jñānaṃ viveko nigamastapaśca
pratyakṣamaitihyamathānumānam |
ādyantayorasya yadeva kevalaṃ
kālaśca hetuśca tadeva madhye

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात्
पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।
तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं
नानापदेशैरहमस्य तद्वत्

yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paścācca sarvasya hiraṇmayasya |
tadeva madhye vyavahāryamāṇaṃ
nānāpadeśairahamasya tadvat

विज्ञानमेतत् त्रियवस्थमङ्ग
गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ ।
समन्वयेन व्यतिरेकतश्च
येनैव तुर्येण तदेव सत्यम्

vijñānametat triyavasthamaṅga
guṇatrayaṃ kāraṇakāryakartṛ |
samanvayena vyatirekataśca
yenaiva turyeṇa tadeva satyam

न यत्पुरस्ताद् उत यन्न पश्चान्
मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् ।
भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत्
तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा

na yatpurastād uta yanna paścān
madhye ca tanna vyapadeśamātram |
bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yad yat
tadeva tat syāditi me manīṣā

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो
वैकारिको राजससर्ग एषः ।
ब्रह्म स्वयं ज्योतिरतो विभाति
ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम्

avidyamāno'pyavabhāsate yo
vaikāriko rājasasarga eṣaḥ |
brahma svayaṃ jyotirato vibhāti
brahmendriyārthātmavikāracitram

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः ।
परापवादेन विशारदेन ।
छित्त्वाऽऽत्मसन्देहमुपारमेत ।
स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः

evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ |
parāpavādena viśāradena |
chittvā''tmasandehamupārameta |
svānandatuṣṭo'khilakāmukebhyaḥ

नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि
देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताशः ।
मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्वम्
अहङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम्

nātmā vapuḥ pārthivamindriyāṇi
devā hyasurvāyurjalam hutāśaḥ |
mano'nnamātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitirarthasāmyam

समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि
र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः ।
विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं ।
घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम्

samāhitaiḥ kaḥ karaṇairguṇātmabhi
rguṇo bhavenmatsuviviktadhāmnaḥ |
vikṣipyamāṇairuta kiṃ nu dūṣaṇaṃ |
ghanairupetairvigatai raveḥ kim

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै
र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते ।
तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै
रहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम्

yathā nabho vāyvanalāmbubhūguṇai
rgatāgatairvartuguṇairna sajjate |
tathākṣaraṃ sattvarajastamomalai
rahaṃmateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो
गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।
मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद्
रजो निरस्येत मनःकषायः

tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyo
guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat |
madbhaktiyogena dṛḍhena yāvad
rajo nirasyeta manaḥkaṣāyaḥ

यथाऽऽमयोऽसाधु चिकित्सितो नृणां
पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।
एवं मनोऽपक्वकषायकर्म
कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम्

yathā''mayo'sādhu cikitsito nṛṇāṃ
punaḥ punaḥ santudati prarohan |
evaṃ mano'pakvakaṣāyakarma
kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै
र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः ।
ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो
युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम्

kuyogino ye vihitāntarāyai
rmanuṣyabhūtaistridaśopasṛṣṭaiḥ |
te prāktanābhyāsabalena bhūyo
yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः
केनाप्यसौ चोदित आनिपतात् ।
न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि
निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या

karoti karma kriyate ca jantuḥ
kenāpyasau codita ānipatāt |
na tatra vidvān prakṛtau sthito'pi
nivṛttatṛṣṇaḥ svasukhānubhūtyā

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं
शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् ।
स्वभावमन्यत् किमपीहमानं
आत्मानमात्मस्थमतिर्न वेद

tiṣṭhantamāsīnamuta vrajantaṃ
śayānamukṣantamadantamannam |
svabhāvamanyat kimapīhamānaṃ
ātmānamātmasthamatirna veda

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं
नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् ।
न मन्यते वस्तुतया मनीषी
स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्

yadi sma paśyatyasadindriyārthaṃ
nānānumānena viruddhamanyat |
na manyate vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathotthāya tirodadhānam

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्रम्
अज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग ।
निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव
न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा

pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitram
ajñānamātmanyaviviktamaṅga |
nivartate tatpunarīkṣayaiva
na gṛhyate nāpi visṛjya ātmā

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां
तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते ।
एवं समीक्षा निपुणा सती मे
हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः

yathā hi bhānorudayo nṛcakṣuṣāṃ
tamo nihanyānna tu sad vidhatte |
evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me
hanyāttamisraṃ puruṣasya buddheḥ

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो
महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।
एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे
येनेषिता वागसवश्चरन्ति

eṣa svayaṃjyotirajo'prameyo
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ |
eko'dvitīyo vacasāṃ virāme
yeneṣitā vāgasavaścaranti

एतावान् आत्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले ।
आत्मन्नृते स्वमात्मानं अवलम्बो न यस्य हि

etāvān ātmasammoho yad vikalpastu kevale |
ātmannṛte svamātmānaṃ avalambo na yasya hi

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् ।
व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम्

yannāmākṛtibhirgrāhyaṃ pañcavarṇamabādhitam |
vyarthenāpyarthavādo'yaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām

योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः ।
उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः

yogino'pakvayogasya yuñjataḥ kāya utthitaiḥ |
upasargairvihanyeta tatrāyaṃ vihito vidhiḥ

योगधारणया कांश्चिद् आसनैर्धारणान्वितैः ।
तपोमन्त्रौषधैः कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत्

yogadhāraṇayā kāṃścid āsanairdhāraṇānvitaiḥ |
tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścid upasargān vinirdahet

कांश्चित् ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभिः ।
योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्याद् अशुभदान्छनैः

kāṃścit mamānudhyānena nāmasaṅkīrtanādibhiḥ |
yogeśvarānuvṛttyā vā hanyād aśubhadānchanaiḥ

केचिद् देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।
विधाय विविधोपायैः अथ युञ्जन्ति सिद्धये

kecid dehamimaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram |
vidhāya vividhopāyaiḥ atha yuñjanti siddhaye

न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थकः ।
अन्तवत्त्वात् शरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः

na hi tat kuśalādṛtyaṃ tadāyāso hyapārthakaḥ |
antavattvāt śarīrasya phalasyeva vanaspateḥ

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् ।
तत् श्रद्दध्यान्न मतिमान् योगमुत्सृज्य मत्परः

yogaṃ niṣevato nityaṃ kāyaścet kalpatāmiyāt |
tat śraddadhyānna matimān yogamutsṛjya matparaḥ

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः ।
नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः

yogacaryāmimāṃ yogī vicaran madapāśrayaḥ |
nāntarāyairvihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ