अध्याय 22: तत्त्वों की गिनती, प्रकृति और पुनर्जन्म

कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभिः प्रभो ।
नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम

kati tattvāni viśveśa saṅkhyātānyṛṣibhiḥ prabho |
navaikādaśa pañca trīṇyāttha tvamiha śuśruma

केचित्षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिं ।
सप्तैके नव षट्केचिच्चत्वार्येकादशापरे ।
केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश

kecitṣaḍviṃśatiṃ prāhurapare pañcaviṃśatiṃ |
saptaike nava ṣaṭkeciccatvāryekādaśāpare |
kecitsaptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa

एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया ।
गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि

etāvattvaṃ hi saṅkhyānāmṛṣayo yadvivakṣayā |
gāyanti pṛthagāyuṣmannidaṃ no vaktumarhasi

युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा ।
मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम्

yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā |
māyāṃ madīyāmudgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा ।
एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः

naitadevaṃ yathāttha tvaṃ yadahaṃ vacmi tattathā |
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayo me duratyayāḥ

यासां व्यतिकरादासीद्विकल्पो वदतां पदम् ।
प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनु शाम्यति

yāsāṃ vyatikarādāsīdvikalpo vadatāṃ padam |
prāpte śamadame'pyeti vādastamanu śāmyati

परस्परानुप्रवेशात्तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।
पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम्

parasparānupraveśāttattvānāṃ puruṣarṣabha |
paurvāparyaprasaṅkhyānaṃ yathā vakturvivakṣitam

एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च ।
पूर्वस्मिन्वा परस्मिन्वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः

ekasminnapi dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca |
pūrvasminvā parasminvā tattve tattvāni sarvaśaḥ

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् ।
यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात्

paurvāparyamato'mīṣāṃ prasaṅkhyānamabhīpsatām |
yathā viviktaṃ yadvaktraṃ gṛhṇīmo yuktisambhavāt

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् ।
स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत्

anādyavidyāyuktasya puruṣasyātmavedanam |
svato na sambhavādanyastattvajño jñānado bhavet

पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि ।
तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः

puruṣeśvarayoratra na vailakṣaṇyamaṇvapi |
tadanyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛterguṇaḥ

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः

prakṛtirguṇasāmyaṃ vai prakṛternātmano guṇāḥ |
sattvaṃ rajastama iti sthityutpattyantahetavaḥ

सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते ।
गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च

sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo'jñānamihocyate |
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtrameva ca

पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिलः ।
ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव

puruṣaḥ prakṛtirvyaktamahaṅkāro nabho'nilaḥ |
jyotirāpaḥ kṣitiriti tattvānyuktāni me nava

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः ।
वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रिः कर्माण्यङ्गोभयं मनः

śrotraṃ tvagdarśanaṃ ghrāṇo jihveti jñānaśaktayaḥ |
vākpāṇyupasthapāyvaṅghriḥ karmāṇyaṅgobhayaṃ manaḥ

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः ।
गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः

śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṃ cetyarthajātayaḥ |
gatyuktyutsargaśilpāni karmāyatanasiddhayaḥ

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी ।
सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते

sargādau prakṛtirhyasya kāryakāraṇarūpiṇī |
sattvādibhirguṇairdhatte puruṣo'vyakta īkṣate

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया ।
लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेर्बलात्

vyaktādayo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā |
labdhavīryāḥ sṛjantyaṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛterbalāt

सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः ।
ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः

saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ |
jñānamātmobhayādhārastato dehendriyāsavaḥ

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।
तैर्युक्त आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वेदं समपाविशत्

ṣaḍityatrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān |
tairyukta ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṃ samapāviśat

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः ।
जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविनः खलु

catvāryeveti tatrāpi teja āpo'nnamātmanaḥ |
jātāni tairidaṃ jātaṃ janmāvayavinaḥ khalu

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च ।
पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः

saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātrendriyāṇi ca |
pañca pañcaikamanasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ

तद्वत्षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते ।
भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश

tadvatṣoḍaśasaṅkhyāne ātmaiva mana ucyate |
bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।
अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ

ekādaśatva ātmāsau mahābhūtendriyāṇi ca |
aṣṭau prakṛtayaścaiva puruṣaśca navetyatha

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम् ।
सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद्विदुषां किमशोभनम्

iti nānāprasaṅkhyānaṃ tattvānāmṛṣibhiḥ kṛtam |
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimattvādviduṣāṃ kimaśobhanam

प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ ।
अन्योन्यापाश्रयात्कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ।
प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि

prakṛtiḥ puruṣaścobhau yadyapyātmavilakṣaṇau |
anyonyāpāśrayātkṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ |
prakṛtau lakṣyate hyātmā prakṛtiśca tathātmani

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि ।
छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः

evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi |
chettumarhasi sarvajña vacobhirnayanaipuṇaiḥ

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः ।
त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः

tvatto jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaste'tra śaktitaḥ |
tvameva hyātmamāyāyā gatiṃ vettha na cāparaḥ

प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ ।
एष वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः

prakṛtiḥ puruṣaśceti vikalpaḥ puruṣarṣabha |
eṣa vaikārikaḥ sargo guṇavyatikarātmakaḥ

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते ।
वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकमथाधिदैवमधिभूतमन्यत्

mamāṅga māyā guṇamayyanekadhā vikalpabuddhīśca guṇairvidhatte |
vaikārikastrividho'dhyātmamekamathādhidaivamadhibhūtamanyat

दृग्रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे ।
आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धिः

dṛgrūpamārkaṃ vapuratra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yadeṣāmaparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhilasiddhasiddhiḥ

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षुर् ।
जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम्

evaṃ tvagādi śravaṇādi cakṣur |
jihvādi nāsādi ca cittayuktam

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः ।
अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च

yo'sau guṇakṣobhakṛto vikāraḥ pradhānamūlānmahataḥ prasūtaḥ |
ahaṃ trivṛnmohavikalpaheturvaikārikastāmasa aindriyaśca

आत्मापरिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठः ।
व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात्

ātmāparijñānamayo vivādo hyastīti nāstīti bhidārthaniṣṭhaḥ |
vyartho'pi naivoparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt

त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।
उच्चावचान्यथा देहान्गृह्णन्ति विसृजन्ति च

tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho |
uccāvacānyathā dehāngṛhṇanti visṛjanti ca

तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभिः ।
न ह्येतत्प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः

tanmamākhyāhi govinda durvibhāvyamanātmabhiḥ |
na hyetatprāyaśo loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ

मनः कर्ममयं नॄणामिन्द्रियैः पञ्चभिर्युतम् ।
लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते

manaḥ karmamayaṃ nṝṇāmindriyaiḥ pañcabhiryutam |
lokāllokaṃ prayātyanya ātmā tadanuvartate

ध्यायन्मनोऽनु विषयान्दृष्टान्वानुश्रुतानथ ।
उद्यत्सीदत्कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति

dhyāyanmano'nu viṣayāndṛṣṭānvānuśrutānatha |
udyatsīdatkarmatantraṃ smṛtistadanu śāmyati

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः ।
जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः

viṣayābhiniveśena nātmānaṃ yatsmaretpunaḥ |
jantorvai kasyaciddhetormṛtyuratyantavismṛtiḥ

जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।
विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः

janma tvātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida |
viṣayasvīkṛtiṃ prāhuryathā svapnamanorathaḥ

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ ।
तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति

svapnaṃ manorathaṃ cetthaṃ prāktanaṃ na smaratyasau |
tatra pūrvamivātmānamapūrvaṃ cānupaśyati

इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।
बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा

indriyāyanasṛṣṭyedaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni |
bahirantarbhidāheturjano'sajjanakṛdyathā

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।
कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते

nityadā hyaṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
kālenālakṣyavegena sūkṣmatvāttanna dṛśyate

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।
तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः

yathārciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ |
tathaiva sarvabhūtānāṃ vayo'vasthādayaḥ kṛtāḥ

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् ।
सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम्

so'yaṃ dīpo'rciṣāṃ yadvatsrotasāṃ tadidaṃ jalam |
so'yaṃ pumāniti nṛṇāṃ mṛṣā gīrdhīrmṛṣāyuṣām

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् ।
म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः

mā svasya karmabījena jāyate so'pyayaṃ pumān |
mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnirdārusaṃyutaḥ

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।
वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव

niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam |
vayomadhyaṃ jarā mṛtyurityavasthāstanornava

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनूः ।
गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित्कश्चिज्जहाति च

etā manorathamayīrhānyasyoccāvacāstanūḥ |
guṇasaṅgādupādatte kvacitkaścijjahāti ca

आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ ।
न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षणः

ātmanaḥ pitṛputrābhyāmanumeyau bhavāpyayau |
na bhavāpyayavastūnāmabhijño dvayalakṣaṇaḥ

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ ।
तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक्

tarorbījavipākābhyāṃ yo vidvāñjanmasaṃyamau |
tarorvilakṣaṇo draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान् ।
तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते

prakṛterevamātmānamavivicyābudhaḥ pumān |
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate

सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान्रजसासुरमानुषान् ।
तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः

sattvasaṅgādṛṣīndevānrajasāsuramānuṣān |
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmito yāti karmabhiḥ

नृत्यतो गायतः पश्यन्यथैवानुकरोति तान् ।
एवं बुद्धिगुणान्पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते

nṛtyato gāyataḥ paśyanyathaivānukaroti tān |
evaṃ buddhiguṇānpaśyannanīho'pyanukāryate

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।
चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः

yathāmbhasā pracalatā taravo'pi calā iva |
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ

यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा ।
स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः

yathā manorathadhiyo viṣayānubhavo mṛṣā |
svapnadṛṣṭāśca dāśārha tathā saṃsāra ātmanaḥ

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा

arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate |
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः ।
आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम्

tasmāduddhava mā bhuṅkṣva viṣayānasadindriyaiḥ |
ātmāgrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथ वा ।
ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः

kṣipto'vamānito'sadbhiḥ pralabdho'sūyito'tha vā |
tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ

निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः ।
श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत्

niṣṭhyuto mūtrito vājñairbahudhaivaṃ prakampitaḥ |
śreyaskāmaḥ kṛcchragata ātmanātmānamuddharet

यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर

yathaivamanubudhyeyaṃ vada no vadatāṃ vara

सुदुःसहमिमं मन्य आत्मन्यसदतिक्रमम् ।
विदुषामपि विश्वात्मन्प्रकृतिर्हि बलीयसी ।
ऋते त्वद्धर्मनिरतान्शान्तास्ते चरणालयान्
।

suduḥsahamimaṃ manya ātmanyasadatikramam |
viduṣāmapi viśvātmanprakṛtirhi balīyasī |
ṛte tvaddharmaniratānśāntāste caraṇālayān
|