अध्याय 1: ऋषियों का शाप और लोहे का मूसल

कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुभिर्वृतः ।
भुवोऽवतारयद्भारं जविष्ठं जनयन्कलिम्

kṛtvā daityavadhaṃ kṛṣṇaḥ sarāmo yadubhirvṛtaḥ |
bhuvo'vatārayadbhāraṃ javiṣṭhaṃ janayankalim

ये कोपिताः सुबहु पाण्डुसुताः सपत्नैः
दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् ।
कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान्
हत्वा नृपान्निरहरत्क्षितिभारमीशः

ye kopitāḥ subahu pāṇḍusutāḥ sapatnaiḥ
durdyūtahelanakacagrahaṇādibhistān |
kṛtvā nimittamitaretarataḥ sametān
hatvā nṛpānniraharatkṣitibhāramīśaḥ

भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य
गुप्तैः स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः ।
मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं
यद्यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते

bhūbhārarājapṛtanā yadubhirnirasya
guptaiḥ svabāhubhiracintayadaprameyaḥ |
manye'vanernanu gato'pyagataṃ hi bhāraṃ
yadyādavaṃ kulamaho aviṣahyamāste

नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत्कथञ्चिन्
मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् ।
अन्तः कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु
स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम

naivānyataḥ paribhavo'sya bhavetkathañcin
matsaṃśrayasya vibhavonnahanasya nityam |
antaḥ kaliṃ yadukulasya vidhāya veṇu
stambasya vahnimiva śāntimupaimi dhāma

एवं व्यवसितो राजन्सत्यसङ्कल्प ईश्वरः ।
शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभुः

evaṃ vyavasito rājansatyasaṅkalpa īśvaraḥ |
śāpavyājena viprāṇāṃ sañjahre svakulaṃ vibhuḥ

स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् ।
गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रियाः

svamūrtyā lokalāvaṇyanirmuktyā locanaṃ nṛṇām |
gīrbhistāḥ smaratāṃ cittaṃ padaistānīkṣatāṃ kriyāḥ

आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ ।
तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात्स्वं पदमीश्वरः

ācchidya kīrtiṃ suślokāṃ vitatya hyañjasā nu kau |
tamo'nayā tariṣyantītyagātsvaṃ padamīśvaraḥ

ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् ।
विप्रशापः कथमभूद्वृष्णीनां कृष्णचेतसाम्

brahmaṇyānāṃ vadānyānāṃ nityaṃ vṛddhopasevinām |
vipraśāpaḥ kathamabhūdvṛṣṇīnāṃ kṛṣṇacetasām

यन्निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम ।
कथमेकात्मनां भेद एतत्सर्वं वदस्व मे

yannimittaḥ sa vai śāpo yādṛśo dvijasattama |
kathamekātmanāṃ bheda etatsarvaṃ vadasva me

बिभ्रद्वपुः सकलसुन्दरसन्निवेशं
कर्माचरन्भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः ।
आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः
संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेषः

bibhradvapuḥ sakalasundarasanniveśaṃ
karmācaranbhuvi sumaṅgalamāptakāmaḥ |
āsthāya dhāma ramamāṇa udārakīrtiḥ
saṃhartumaicchata kulaṃ sthitakṛtyaśeṣaḥ

कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि
गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा ।
कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे
पिण्डारकं समगमन्मुनयो निसृष्टाः

karmāṇi puṇyanivahāni sumaṅgalāni
gāyajjagatkalimalāpaharāṇi kṛtvā |
kālātmanā nivasatā yadudevagehe
piṇḍārakaṃ samagamanmunayo nisṛṣṭāḥ

विश्वामित्रोऽसितः कण्वो
दुर्वासा भृगुरङ्गिराः ।
कश्यपो वामदेवोऽत्रिः
वसिष्ठो नारदादयः

viśvāmitro'sitaḥ kaṇvo
durvāsā bhṛguraṅgirāḥ |
kaśyapo vāmadevo'triḥ
vasiṣṭho nāradādayaḥ

क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दनाः ।
उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत्

krīḍantastānupavrajya kumārā yadunandanāḥ |
upasaṅgṛhya papracchuravinītā vinītavat

ते वेषयित्वा स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतम् ।
एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा

te veṣayitvā strīveṣaiḥ sāmbaṃ jāmbavatīsutam |
eṣā pṛcchati vo viprā antarvatnyasitekṣaṇā

प्रष्टुं विलज्जती साक्षात्प्रब्रूतामोघदर्शनाः ।
प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किं स्वित्सञ्जनयिष्यति

praṣṭuṃ vilajjatī sākṣātprabrūtāmoghadarśanāḥ |
prasoṣyantī putrakāmā kiṃ svitsañjanayiṣyati

एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचुः कुपिता नृप ।
जनयिष्यति वो मन्दा मुसलं कुलनाशनम्

evaṃ pralabdhā munayastānūcuḥ kupitā nṛpa |
janayiṣyati vo mandā musalaṃ kulanāśanam

तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् ।
साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुसलं खल्वयस्मयम्

tacchrutvā te'tisantrastā vimucya sahasodaram |
sāmbasya dadṛśustasmin musalaṃ khalvayasmayam

किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः ।
इति विह्वलिता गेहानादाय मुसलं ययुः

kiṃ kṛtaṃ mandabhāgyairnaḥ kiṃ vadiṣyanti no janāḥ |
iti vihvalitā gehānādāya musalaṃ yayuḥ

तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रियः ।
राज्ञ आवेदयाञ्चक्रुः सर्वयादवसन्निधौ

taccopanīya sadasi parimlānamukhaśriyaḥ |
rājña āvedayāñcakruḥ sarvayādavasannidhau

श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुसलं नृप ।
विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकसः

śrutvāmoghaṃ vipraśāpaṃ dṛṣṭvā ca musalaṃ nṛpa |
vismitā bhayasantrastā babhūvurdvārakaukasaḥ

तच्चूर्णयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः ।
समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम्

taccūrṇayitvā musalaṃ yadurājaḥ sa āhukaḥ |
samudrasalile prāsyallohaṃ cāsyāvaśeṣitam

कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्ततः ।
उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन्किलैरकाः

kaścinmatsyo'grasīllohaṃ cūrṇāni taralaistataḥ |
uhyamānāni velāyāṃ lagnānyāsankilairakāḥ

मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यैः सहार्णवे ।
तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत्

matsyo gṛhīto matsyaghnairjālenānyaiḥ sahārṇave |
tasyodaragataṃ lohaṃ sa śalye lubdhako'karot

भगवान्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा ।
कर्तुं नैच्छद्विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत

bhagavānjñātasarvārtha īśvaro'pi tadanyathā |
kartuṃ naicchadvipraśāpaṃ kālarūpyanvamodata