अध्याय 18: वानप्रस्थ, संन्यास और विचरता मुनि

वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा ।
वन एव वसेत् शान्तः तृतीयं भागमायुषः

vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya sahaiva vā |
vana eva vaset śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ

कन्दमूलफलैः वन्यैः मेध्यैः वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।
वसीत वल्कलं वासः तृणपर्णाजिनानि च

kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ medhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayet |
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇājināni ca

केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दतः ।
न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः

keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyād dataḥ |
na dhāvedapsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ

ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड् जले ।
आकण्ठमग्नः शिशिरे एवंवृत्तस्तपश्चरेत्

grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jale |
ākaṇṭhamagnaḥ śiśire evaṃvṛttastapaścaret

अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा ।
उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा

agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvamathāpi vā |
ulūkhalāśmakuṭṭo vā dantolūkhala eva vā

स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वम् आत्मनो वृत्तिकारणम् ।
देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाऽऽहृतम्

svayaṃ sañcinuyāt sarvam ātmano vṛttikāraṇam |
deśakālabalābhijño nādadītānyadā''hṛtam

वन्यैश्चरु-पुरोडाशैः निर्वपेत् कालचोदितान् ।
न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी

vanyaiścaru-puroḍāśaiḥ nirvapet kālacoditān |
na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī

अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् ।
चातुर्मास्यानि च मुनेः आम्नातानि च नैगमैः

agnihotraṃ ca darśaśca paurṇamāsaśca pūrvavat |
cāturmāsyāni ca muneḥ āmnātāni ca naigamaiḥ

एवं चीर्णेन तपसा मुनिः र्धमनिसंततः ।
मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम्

evaṃ cīrṇena tapasā muniḥ rdhamanisaṃtataḥ |
māṃ tapomayamārādhya ṛṣilokādupaiti mām

यस्त्वेतत्कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत् ।
कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिशः कोऽपरस्ततः

yastvetatkṛcchrataścīrṇaṃ tapo niḥśreyasaṃ mahat |
kāmāyālpīyase yuñjyād bāliśaḥ ko'parastataḥ

यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत्

yadāsau niyame'kalpo jarayā jātavepathuḥ |
ātmanyagnīn samāropya maccitto'gniṃ samāviśet

यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ।
विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः

yadā karmavipākeṣu lokeṣu nirayātmasu |
virāgo jāyate samyaṅ nyastāgniḥ pravrajettataḥ

इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे ।
अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत्

iṣṭvā yathopadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvamṛtvije |
agnīn svaprāṇa āveśya nirapekṣaḥ parivrajet

विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।
विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मान् आक्रम्य समियात् परम्

viprasya vai saṃnyasato devā dārādirūpiṇaḥ |
vighnān kurvantyayaṃ hyasmān ākramya samiyāt param

बिभृयाच्चेन् मुनिर्वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।
त्यक्तं न दण्डपात्राभ्याम् अन्यत् किञ्चिद् अनापदि

bibhṛyāccen munirvāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param |
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyām anyat kiñcid anāpadi

दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम् ।
सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत्

dṛṣṭipūtaṃ nyaset pādaṃ vastrapūtaṃ pibet jalam |
satyapūtāṃ vaded vācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

मौनानीहानिलायामाः दण्डा वाक्-देह-चेतसाम् ।
न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यतिः

maunānīhānilāyāmāḥ daṇḍā vāk-deha-cetasām |
na hyete yasya santyaṅga veṇubhirna bhaved yatiḥ

भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयन् चरेत् ।
सप्तागारान् असङ्क्लृप्तान् तुष्येत् लब्धेन तावता

bhikṣāṃ caturṣu varṇeṣu vigarhyān varjayan caret |
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyet labdhena tāvatā

बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यतः ।
विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम्

bahirjalāśayaṃ gatvā tatropaspṛśya vāgyataḥ |
vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjītāśeṣamāhṛtam

एकश्चरेत् महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।
आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शनः

ekaścaret mahīmetāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ |
ātmakrīḍa ātmarata ātmavān samadarśanaḥ

विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशयः ।
आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिः

viviktakṣemaśaraṇo madbhāvavimalāśayaḥ |
ātmānaṃ cintayedekamabhedena mayā muniḥ

अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।
बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः

anvīkṣetātmano bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā |
bandha indriyavikṣepo mokṣa eṣāṃ ca saṃyamaḥ

तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन् मुनिः ।
विरक्तः क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वा आत्मनि सुखं महत्

tasmānniyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena caren muniḥ |
viraktaḥ kṣudrakāmebhyo labdhvā ātmani sukhaṃ mahat

पुरग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् ।
पुण्यदेश सरिच्छैशैल वनाश्रमवतीं महीम्

puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśaṃścaret |
puṇyadeśa saricchaiśaila vanāśramavatīṃ mahīm

वानप्रस्थाश्रमपदेषु अभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् ।
संसिध्यत्याश्वसंमोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा

vānaprasthāśramapadeṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyamācaret |
saṃsidhyatyāśvasaṃmohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā

नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति ।
असक्तचित्तो विरमेद् इहामुत्र चिकीर्षितात्

naitad vastutayā paśyed dṛśyamānaṃ vinaśyati |
asaktacitto viramed ihāmutra cikīrṣitāt

यदेतदात्मनि जगन् मनो-वाक्-प्राण-संहतम् ।
सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थः त्यक्त्वा न तत्स्मरेत्

yadetadātmani jagan mano-vāk-prāṇa-saṃhatam |
sarvaṃ māyeti tarkeṇa svasthaḥ tyaktvā na tatsmaret

ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वाऽनपेक्षकः ।
सलिङ्गान् आश्रमान् त्यक्त्वा चरेद् अविधिगोचरः

jñānaniṣṭho virakto vā madbhakto vā'napekṣakaḥ |
saliṅgān āśramān tyaktvā cared avidhigocaraḥ

बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् ।
वदेद् उन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत्

budho bālakavat krīḍet kuśalo jaḍavaccaret |
vaded unmattavad vidvān gocaryāṃ naigamaścaret

वेदवादरतो न स्यात् न पाखण्डी न हैतुकः ।
शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत्

vedavādarato na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ |
śuṣkavādavivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet

नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेत् न तु ।
अतिवादान् तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।
देहमुद्दिश्य पशुवत् वैरं कुर्यान् न केनचित्

nodvijeta janād dhīro janaṃ codvejayet na tu |
ativādān titikṣeta nāvamanyeta kañcana |
dehamuddiśya paśuvat vairaṃ kuryān na kenacit

एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ।
यथेदमुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च

eka eva paro hyātmā bhūteṣvātmanyavasthitaḥ |
yathedamudapātreṣu bhūtānyekātmakāni ca

अलब्ध्वा न विषीदेत कालेकालेऽशनं क्वचित् ।
लब्ध्वा न हृष्येद्-धृतिमानुभयं दैवतं त्रितम्

alabdhvā na viṣīdeta kālekāle'śanaṃ kvacit |
labdhvā na hṛṣyed-dhṛtimānubhayaṃ daivataṃ tritam

आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् ।
तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते

āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam |
tattvaṃ vimṛśyate tena tad vijñāya vimucyate

यदृच्छयोपपन्नान्नमद्यात् श्रेष्ठमुतापरम् ।
तथा वासः तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन् मुनिः

yadṛcchayopapannānnamadyāt śreṣṭhamutāparam |
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajen muniḥ

शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।
अन्यांश्च नियमान् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः

śaucamācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret |
anyāṃśca niyamān jñānī yathāhaṃ līlayeśvaraḥ

न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद् वीक्षया हता ।
आ देहान्तात् क्वचित् ख्यातिः ततः संपद्यते मया

na hi tasya vikalpākhyā yā ca mad vīkṣayā hatā |
ā dehāntāt kvacit khyātiḥ tataḥ saṃpadyate mayā

दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् ।
अजिज्ञासित मद्धर्मो गुरुं मुनिमुपाव्रजेत्

duḥkhodarkeṣu kāmeṣu jātanirveda ātmavān |
ajijñāsita maddharmo guruṃ munimupāvrajet

तावत् परिचरेद् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः ।
यावद् ब्रह्म विजानीयान् मामेव गुरुमादृतः

tāvat paricared bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ |
yāvad brahma vijānīyān māmeva gurumādṛtaḥ

यस्त्वसंयत षड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रिय सारथिः ।
ज्ञानवैराग्यरहितः त्रिदण्डमुपजीवति

yastvasaṃyata ṣaḍvargaḥ pracaṇḍendriya sārathiḥ |
jñānavairāgyarahitaḥ tridaṇḍamupajīvati

सुरान् आत्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा ।
अविपक्वकषायोऽस्माद् अमुष्माच्च विहीयते

surān ātmānamātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā |
avipakvakaṣāyo'smād amuṣmācca vihīyate

भिक्षोः धर्मः शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकसः ।
गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम्

bhikṣoḥ dharmaḥ śamo'hiṃsā tapa īkṣā vanaukasaḥ |
gṛhiṇo bhūtarakṣejyā dvijasyācāryasevanam

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं संतोषो भूतसौहृदम् ।
गृहस्थस्यापि ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम्

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ saṃtoṣo bhūtasauhṛdam |
gṛhasthasyāpi ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam

इति मां यः स्वधर्मेण भजन् नित्यमनन्यभाक् ।
सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम्

iti māṃ yaḥ svadharmeṇa bhajan nityamananyabhāk |
sarvabhūteṣu madbhāvo madbhaktiṃ vindate dṛḍhām

भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः

bhaktyoddhavānapāyinyā sarvalokamaheśvaram |
sarvotpattyapyayaṃ brahma kāraṇaṃ mopayāti saḥ

इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गतिः ।
ज्ञानविज्ञान सम्पन्नो न चिरात् समुपैति माम्

iti svadharmanirṇiktasattvo nirjñātamadgatiḥ |
jñānavijñāna sampanno na cirāt samupaiti mām

वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचार लक्षणः ।
स एव मद्भक्तियुतो निःश्रेयसकरः परः

varṇāśramavatāṃ dharma eṣa ācāra lakṣaṇaḥ |
sa eva madbhaktiyuto niḥśreyasakaraḥ paraḥ

एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् ।
यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम्

etatte'bhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yacca mām |
yathā svadharmasaṃyukto bhakto māṃ samiyāt param