अध्याय 15: अठारह सिद्धियाँ और उनकी धारणाएँ

जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितश्वासस्य योगिनः ।
मयि धारयतश्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः

jitendriyasya yuktasya jitaśvāsasya yoginaḥ |
mayi dhārayataśceta upatiṣṭhanti siddhayaḥ

कया धारणया का स्वित्कथं वा सिद्धिरच्युत ।
कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान्

kayā dhāraṇayā kā svitkathaṃ vā siddhiracyuta |
kati vā siddhayo brūhi yogināṃ siddhido bhavān

सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योगपारगैः ।
तासामष्टौ मत्प्रधाना दशैव गुणहेतवः

siddhayo'ṣṭādaśa proktā dhāraṇā yogapāragaiḥ |
tāsāmaṣṭau matpradhānā daśaiva guṇahetavaḥ

अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः ।
प्राकाम्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप्रेरणमीशिता

aṇimā mahimā mūrterlaghimā prāptirindriyaiḥ |
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭeṣu śaktipreraṇamīśitā

गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवस्यति ।
एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टावौत्पत्तिका मताः

guṇeṣvasaṅgo vaśitā yatkāmastadavasyati |
etā me siddhayaḥ saumya aṣṭāvautpattikā matāḥ

अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन्दूरश्रवणदर्शनम् ।
मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम्

anūrmimattvaṃ dehe'smindūraśravaṇadarśanam |
manojavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapraveśanam

स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।
यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गतिः

svacchandamṛtyurdevānāṃ sahakrīḍānudarśanam |
yathāsaṅkalpasaṃsiddhirājñāpratihatā gatiḥ

त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता ।
अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजयः

trikālajñatvamadvandvaṃ paracittādyabhijñatā |
agnyarkāmbuviṣādīnāṃ pratiṣṭambho'parājayaḥ

एताश्चोद्देशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः ।
यया धारणया या स्याद्यथा वा स्यान्निबोध मे

etāścoddeśataḥ proktā yogadhāraṇasiddhayaḥ |
yayā dhāraṇayā yā syādyathā vā syānnibodha me

भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयेन्मनः ।
अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम

bhūtasūkṣmātmani mayi tanmātraṃ dhārayenmanaḥ |
aṇimānamavāpnoti tanmātropāsako mama

महत्तत्त्वात्मनि मयि यथासंस्थं मनो दधत् ।
महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक्पृथक्

mahattattvātmani mayi yathāsaṃsthaṃ mano dadhat |
mahimānamavāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthakpṛthak

परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।
कालसूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानमवाप्नुयात्

paramāṇumaye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan |
kālasūkṣmārthatāṃ yogī laghimānamavāpnuyāt

धारयन्मय्यहंतत्त्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् ।
सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः

dhārayanmayyahaṃtattve mano vaikārike'khilam |
sarvendriyāṇāmātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti manmanāḥ

महत्यात्मनि यः सूत्रे धारयेन्मयि मानसम् ।
प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः

mahatyātmani yaḥ sūtre dhārayenmayi mānasam |
prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate'vyaktajanmanaḥ

विष्णौ त्र्यधीश्वरे चित्तं धारयेत्कालविग्रहे ।
स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रज्ञक्षेत्रचोदनाम्

viṣṇau tryadhīśvare cittaṃ dhārayetkālavigrahe |
sa īśitvamavāpnoti kṣetrajñakṣetracodanām

नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दशब्दिते ।
मनो मय्यादधद्योगी मद्धर्मा वशितामियात्

nārāyaṇe turīyākhye bhagavacchabdaśabdite |
mano mayyādadhadyogī maddharmā vaśitāmiyāt

निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन्विशदं मनः ।
परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते

nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayanviśadaṃ manaḥ |
paramānandamāpnoti yatra kāmo'vasīyate

श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।
धारयञ्छ्वेततां याति षडूर्मिरहितो नरः

śvetadvīpapatau cittaṃ śuddhe dharmamaye mayi |
dhārayañchvetatāṃ yāti ṣaḍūrmirahito naraḥ

मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् ।
तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाचः शृणोत्यसौ

mayyākāśātmani prāṇe manasā ghoṣamudvahan |
tatropalabdhā bhūtānāṃ haṃso vācaḥ śṛṇotyasau

चक्षुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि ।
मां तत्र मनसा ध्यायन्विश्वं पश्यति दूरतः

cakṣustvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāramapi cakṣuṣi |
māṃ tatra manasā dhyāyanviśvaṃ paśyati dūrataḥ

मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनुवायुना ।
मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः

mano mayi susaṃyojya dehaṃ tadanuvāyunā |
maddhāraṇānubhāvena tatrātmā yatra vai manaḥ

यदा मन उपादाय यद्यद्रूपं बुभूषति ।
तत्तद्भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रयः

yadā mana upādāya yadyadrūpaṃ bubhūṣati |
tattadbhavenmanorūpaṃ madyogabalamāśrayaḥ

परकायं विशन्सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् ।
पिण्डं हित्वा विशेत्प्राणो वायुभूतः षडङ्घ्रिवत्

parakāyaṃ viśansiddha ātmānaṃ tatra bhāvayet |
piṇḍaṃ hitvā viśetprāṇo vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat

पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृदुरःकण्ठमूर्धसु ।
आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत्तनुम्

pārṣṇyāpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛduraḥkaṇṭhamūrdhasu |
āropya brahmarandhreṇa brahma nītvotsṛjettanum

विहरिष्यन्सुराक्रीडे मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् ।
विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः

vihariṣyansurākrīḍe matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayet |
vimānenopatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ

यथा सङ्कल्पयेद्बुद्ध्या यदा वा मत्परः पुमान् ।
मयि सत्ये मनो युञ्जंस्तथा तत्समुपाश्नुते

yathā saṅkalpayedbuddhyā yadā vā matparaḥ pumān |
mayi satye mano yuñjaṃstathā tatsamupāśnute

यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितुः पुमान् ।
कुतश्चिन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम

yo vai madbhāvamāpanna īśiturvaśituḥ pumān |
kutaścinna vihanyeta tasya cājñā yathā mama

मद्भक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविदः ।
तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता

madbhaktyā śuddhasattvasya yogino dhāraṇāvidaḥ |
tasya traikālikī buddhirjanmamṛtyūpabṛṃhitā

अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः ।
मद्योगशान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा

agnyādibhirna hanyeta muneryogamayaṃ vapuḥ |
madyogaśāntacittasya yādasāmudakaṃ yathā

मद्विभूतीरभिध्यायन्श्रीवत्सास्त्रविभूषिताः ।
ध्वजातपत्रव्यजनैः स भवेदपराजितः

madvibhūtīrabhidhyāyanśrīvatsāstravibhūṣitāḥ |
dhvajātapatravyajanaiḥ sa bhavedaparājitaḥ

उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुनेः ।
सिद्धयः पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः

upāsakasya māmevaṃ yogadhāraṇayā muneḥ |
siddhayaḥ pūrvakathitā upatiṣṭhantyaśeṣataḥ

जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः ।
मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुर्लभा

jitendriyasya dāntasya jitaśvāsātmano muneḥ |
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā

अन्तरायान्वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् ।
मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः

antarāyānvadantyetā yuñjato yogamuttamam |
mayā sampadyamānasya kālakṣapaṇahetavaḥ

जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धयः ।
योगेनाप्नोति ताः सर्वा नान्यैर्योगगतिं व्रजेत्

janmauṣadhitapomantrairyāvatīriha siddhayaḥ |
yogenāpnoti tāḥ sarvā nānyairyogagatiṃ vrajet

सर्वासामपि सिद्धीनां हेतुः पतिरहं प्रभुः ।
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्मवादिनाम्

sarvāsāmapi siddhīnāṃ hetuḥ patirahaṃ prabhuḥ |
ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām

अहमात्मान्तरो बाह्योऽनावृतः सर्वदेहिनाम् ।
यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्तः स्वयं तथा

ahamātmāntaro bāhyo'nāvṛtaḥ sarvadehinām |
yathā bhūtāni bhūteṣu bahirantaḥ svayaṃ tathā