अध्याय 16: भगवान की विभूतियाँ

त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् ।
सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भवः

tvaṃ brahma paramaṃ sākṣādanādyantamapāvṛtam |
sarveṣāmapi bhāvānāṃ trāṇasthityapyayodbhavaḥ

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ।
उपासते त्वां भगवन्याथातथ्येन ब्राह्मणाः

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyamakṛtātmabhiḥ |
upāsate tvāṃ bhagavanyāthātathyena brāhmaṇāḥ

येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।
उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद्वदस्व मे

yeṣu yeṣu ca bhūteṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ |
upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tadvadasva me

गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।
न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते

gūḍhaścarasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana |
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te

याः काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते ।
ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम्

yāḥ kāśca bhūmau divi vai rasāyāṃ vibhūtayo dikṣu mahāvibhūte |
tā mahyamākhyāhyanubhāvitāste namāmi te tīrthapadāṅghripadmam

एवमेतदहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै

evametadahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara |
yuyutsunā vinaśane sapatnairarjunena vai

ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् ।
ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिकः

jñātvā jñātivadhaṃ garhyamadharmaṃ rājyahetukam |
tato nivṛtto hantāhaṃ hato'yamiti laukikaḥ

स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।
अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि

sa tadā puruṣavyāghro yuktyā me pratibodhitaḥ |
abhyabhāṣata māmevaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani

अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।
अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः

ahamātmoddhavāmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛdīśvaraḥ |
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthityudbhavāpyayaḥ

अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।
गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः

ahaṃ gatirgatimatāṃ kālaḥ kalayatāmaham |
guṇānāṃ cāpyahaṃ sāmyaṃ guṇinyautpattiko guṇaḥ

गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् ।
सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः

guṇināmapyahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahānaham |
sūkṣmāṇāmapyahaṃ jīvo durjayānāmahaṃ manaḥ

हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् ।
अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दुसामहम्

hiraṇyagarbho vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavastrivṛt |
akṣarāṇāmakāro'smi padāni cchandusāmaham

इन्द्रो ऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।
आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः

indro 'haṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ |
ādityānāmahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ

ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः ।
देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु

brahmarṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ rājarṣīṇāmahaṃ manuḥ |
devarṣīṇāṃ nārado'haṃ havirdhānyasmi dhenuṣu

सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् ।
प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितॄणामहमर्यमा

siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇo'haṃ patatriṇām |
prajāpatīnāṃ dakṣo'haṃ pitṝṇāmahamaryamā

मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् ।
सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम्

māṃ viddhyuddhava daityānāṃ prahlādamasureśvaram |
somaṃ nakṣatrauṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām

ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।
तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम्

airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum |
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim

उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् ।
यमः संयमतां चाहम्सर्पाणामस्मि वासुकिः

uccaiḥśravāsturaṅgāṇāṃ dhātūnāmasmi kāñcanam |
yamaḥ saṃyamatāṃ cāhamsarpāṇāmasmi vāsukiḥ

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।
आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ

nāgendrāṇāmananto'haṃ mṛgendraḥ śṛṅgidaṃṣṭriṇām |
āśramāṇāmahaṃ turyo varṇānāṃ prathamo'nagha

तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र ः! सरसामहम् ।
आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम्

tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudra ḥ! sarasāmaham |
āyudhānāṃ dhanurahaṃ tripuraghno dhanuṣmatām

धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालयः ।
वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यवः

dhiṣṇyānāmasmyahaṃ merurgahanānāṃ himālayaḥ |
vanaspatīnāmaśvattha oṣadhīnāmahaṃ yavaḥ

पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।
स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः

purodhasāṃ vasiṣṭho'haṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ |
skando'haṃ sarvasenānyāmagraṇyāṃ bhagavānajaḥ

यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् ।
वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः

yajñānāṃ brahmayajño'haṃ vratānāmavihiṃsanam |
vāyvagnyarkāmbuvāgātmā śucīnāmapyahaṃ śuciḥ

योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् ।
आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम्

yogānāmātmasaṃrodho mantro'smi vijigīṣatām |
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām

स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।
नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम्

strīṇāṃ tu śatarūpāhaṃ puṃsāṃ svāyambhuvo manuḥ |
nārāyaṇo munīnāṃ ca kumāro brahmacāriṇām

धर्माणामस्मि सन्न्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः ।
गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम्

dharmāṇāmasmi sannyāsaḥ kṣemāṇāmabahirmatiḥ |
guhyānāṃ sunṛtaṃ maunaṃ mithunānāmajastvaham

संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित्

saṃvatsaro'smyanimiṣāmṛtūnāṃ madhumādhavau |
māsānāṃ mārgaśīrṣo'haṃ nakṣatrāṇāṃ tathābhijit

अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसितः ।
द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान्

ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalo'sitaḥ |
dvaipāyano'smi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvya ātmavān

वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।
किम्पुरुषानां हनुमान्विद्याध्राणां सुदर्शनः

vāsudevo bhagavatāṃ tvaṃ tu bhāgavateṣvaham |
kimpuruṣānāṃ hanumānvidyādhrāṇāṃ sudarśanaḥ

रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।
कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम्

ratnānāṃ padmarāgo'smi padmakośaḥ supeśasām |
kuśo'smi darbhajātīnāṃ gavyamājyaṃ haviḥṣvaham

व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।
तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम्

vyavasāyināmahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ |
titikṣāsmi titikṣūṇāṃ sattvaṃ sattvavatāmaham

ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।
सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा

ojaḥ saho balavatāṃ karmāhaṃ viddhi sātvatām |
sātvatāṃ navamūrtīnāmādimūrtirahaṃ parā

विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् ।
भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः

viśvāvasuḥ pūrvacittirgandharvāpsarasāmaham |
bhūdharāṇāmahaṃ sthairyaṃ gandhamātramahaṃ bhuvaḥ

अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।
प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः

apāṃ rasaśca paramastejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ |
prabhā sūryendutārāṇāṃ śabdo'haṃ nabhasaḥ paraḥ

ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुनः ।
भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः

brahmaṇyānāṃ balirahaṃ vīrāṇāmahamarjunaḥ |
bhūtānāṃ sthitirutpattirahaṃ vai pratisaṅkramaḥ

गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् ।
आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम्

gatyuktyutsargopādānamānandasparśalakṣaṇam |
āsvādaśrutyavaghrāṇamahaṃ sarvendriyendriyam

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।
विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।
अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयः

pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotirahaṃ mahān |
vikāraḥ puruṣo'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param |
ahametatprasaṅkhyānaṃ jñānaṃ tattvaviniścayaḥ

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।
सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित्

mayeśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā |
sarvātmanāpi sarveṇa na bhāvo vidyate kvacit

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।
न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः

saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā |
na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjato'ṇḍāni koṭiśaḥ

तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं भगः ।
वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशकः

tejaḥ śrīḥ kīrtiraiśvaryaṃ hrīstyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ |
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa meṃ'śakaḥ

एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।
मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते

etāste kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ |
manovikārā evaite yathā vācābhidhīyate

वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान्यच्छेन्द्रियाणि च ।
आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने

vācaṃ yaccha mano yaccha prāṇānyacchendriyāṇi ca |
ātmānamātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase'dhvane

यो वै वाङ्मनसी संयगसंयच्छन्धिया यतिः ।
तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत्

yo vai vāṅmanasī saṃyagasaṃyacchandhiyā yatiḥ |
tasya vrataṃ tapo dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat

तस्माद्वचो मनः प्राणान्नियच्छेन्मत्परायणः ।
मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते

tasmādvaco manaḥ prāṇānniyacchenmatparāyaṇaḥ |
madbhaktiyuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate