अध्याय 14: भक्ति की श्रेष्ठता और भगवान का ध्यान

वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।
तेषां विकल्पप्राधान्यं उताहो एकमुख्यता

vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ |
teṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ utāho ekamukhyatā

भवता उदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।
निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः

bhavatā udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogo'napekṣitaḥ |
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayyāviśenmanaḥ

कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।
मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः

kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasaṃjñitā |
mayā''dau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṃ madātmakaḥ

तेन प्रोक्ता स्वपुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।
ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षयः

tena proktā svaputrāya manave pūrvajāya sā |
tato bhṛgvādayo'gṛhṇan sapta brahmamaharṣayaḥ

तेभ्यः पितृभ्यः तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।
मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः

tebhyaḥ pitṛbhyaḥ tatputrā devadānavaguhyakāḥ |
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ

किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षः किम्पुरुषादयः ।
बह्व्यस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः

kindevāḥ kinnarā nāgā rakṣaḥ kimpuruṣādayaḥ |
bahvyasteṣāṃ prakṛtayo rajaḥsattvatamobhuvaḥ

याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां मतयस्तथा ।
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि

yābhirbhūtāni bhidyante bhūtānāṃ matayastathā |
yathāprakṛti sarveṣāṃ citrā vācaḥ sravanti hi

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे

evaṃ prakṛtivaicitryād bhidyante matayo nṛṇām |
pāramparyeṇa keṣāñcit pāṣaṇḍamatayo'pare

मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।
श्रेयो वदंति अनेकांतं यथाकर्म यथारुचि

manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha |
śreyo vadaṃti anekāṃtaṃ yathākarma yathāruci

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।
अन्ये वदंति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम्

dharmameke yaśaścānye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam |
anye vadaṃti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam

केचिद् यज्ञतपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ।
आद्यंतवंत एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।
दुःखोदर्काः तमोनिष्ठाः क्षुद्रानंदाः शुचार्पिताः

kecid yajñatapo dānaṃ vratāni niyamān yamān |
ādyaṃtavaṃta evaiṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ |
duḥkhodarkāḥ tamoniṣṭhāḥ kṣudrānaṃdāḥ śucārpitāḥ

मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।
मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम्

mayyarpitātmanaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ |
mayā''tmanā sukhaṃ yattat kutaḥ syād viṣayātmanām

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः

akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ |
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ

न पारमेष्ठ्यं न महेंद्रधिष्ण्यं
न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीः अपुनर्भवं वा
मय्यर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत्

na pārameṣṭhyaṃ na maheṃdradhiṣṇyaṃ
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam |
na yogasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayyarpitātmecchati mad vinānyat

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।
न च सङ्कर्षणो न श्रीः नैवात्मा च यथा भवान्

na tathā me priyatama ātmayonirna śaṅkaraḥ |
na ca saṅkarṣaṇo na śrīḥ naivātmā ca yathā bhavān

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।
अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभिः

nirapekṣaṃ muniṃ śāntaṃ nirvairaṃ samadarśanam |
anuvrajāmyahaṃ nityaṃ pūyeyetyaṅghrireṇubhiḥ

निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः
शांता महांतोऽखिलजीववत्सलाः ।
कामैरनालब्धधियो जुषन्ति यत्
नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम

niṣkiñcanā mayyanuraktacetasaḥ
śāṃtā mahāṃto'khilajīvavatsalāḥ |
kāmairanālabdhadhiyo juṣanti yat
nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama

बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते

bādhyamāno'pi madbhakto viṣayairajitendriyaḥ |
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayairnābhibhūyate

यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात् ।
तथा मद्विषया भक्तिः उद्धवैनांसि कृत्स्नशः

yathāgniḥ susamṛddhārciḥ karotyedhāṃsi bhasmasāt |
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhavaināṃsi kṛtsnaśaḥ

न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव ।
न स्वाध्यायः तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता

na sādhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma uddhava |
na svādhyāyaḥ tapastyāgo yathā bhaktirmamorjitā

भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः सताम् ।
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकान् अपि संभवात्

bhaktyāhamekayā grāhyaḥ śraddhayā''tmā priyaḥ satām |
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api saṃbhavāt

धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि

dharmaḥ satyadayopeto vidyā vā tapasānvitā |
madbhaktyāpetamātmānaṃ na samyak prapunāti hi

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।
विनाऽऽनन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाऽऽशयः

kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā |
vinā''nandāśrukalayā śudhyed bhaktyā vinā''śayaḥ

वाग्-गद्-गदा द्रवते यस्य चित्तं
रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचित्-च ।
विलज्ज उद्गायति नृत्यते च
मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति

vāg-gad-gadā dravate yasya cittaṃ
rudatyabhīkṣṇaṃ hasati kvacit-ca |
vilajja udgāyati nṛtyate ca
madbhaktiyukto bhuvanaṃ punāti

यथाग्निना हेम मलं जहाति
ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।
आत्मा च कर्मानुशयं विधूय
मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम्

yathāgninā hema malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam |
ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyogena bhajatyatho mām

यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ
मत्पुण्यगाथा श्रवणाभिधानैः ।
तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं
चक्षुर्यथैवाञ्जनसंप्रयुक्तम्

yathā yathā''tmā parimṛjyate'sau
matpuṇyagāthā śravaṇābhidhānaiḥ |
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmaṃ
cakṣuryathaivāñjanasaṃprayuktam

विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते ।
मां अनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते

viṣayān dhyāyataścittaṃ viṣayeṣu viṣajjate |
māṃ anusmarataścittaṃ mayyeva pravilīyate

तस्मात् असदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।
हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम्

tasmāt asadabhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham |
hitvā mayi samādhatsva mano madbhāvabhāvitam

स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।
क्षेमे विविक्त आसीनः चिन्तयेत् मां अतन्द्रितः

strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrata ātmavān |
kṣeme vivikta āsīnaḥ cintayet māṃ atandritaḥ

न तथास्य भवेत्क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।
योषित् सङ्गात् यथा पुंसो यथा तत् सङ्गिसङ्गतः

na tathāsya bhavetkleśo bandhaścānyaprasaṅgataḥ |
yoṣit saṅgāt yathā puṃso yathā tat saṅgisaṅgataḥ

यथा त्वां अरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।
ध्यायेत् मुमुक्षुः एतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि

yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam |
dhyāyet mumukṣuḥ etanme dhyānaṃ tvaṃ vaktumarhasi

सम आसन आसीनः समकायो यथासुखम् ।
हस्तौ उत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षणः

sama āsana āsīnaḥ samakāyo yathāsukham |
hastau utsaṅga ādhāya svanāsāgrakṛtekṣaṇaḥ

प्राणस्य शोधयेत् मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।
विपर्ययेणापि शनैः अभ्यसेत् निर्जितेन्द्रियः

prāṇasya śodhayet mārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ |
viparyayeṇāpi śanaiḥ abhyaset nirjitendriyaḥ

हृद्यविच्छिन्न-मोंकारं घण्टानादं विसोर्णवत् ।
प्राणेन-उदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम्

hṛdyavicchinna-moṃkāraṃ ghaṇṭānādaṃ visorṇavat |
prāṇena-udīrya tatrātha punaḥ saṃveśayet svaram

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् ।
दशकृत्वस्त्रिषवणं मासाद्-अर्वाग् जितानिलः

evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇameva samabhyaset |
daśakṛtvastriṣavaṇaṃ māsād-arvāg jitānilaḥ

हृत्पुण्डरीकमन्तस्थं ऊर्ध्वनालमधोमुखम् ।
ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रं अष्टपत्रं सकर्णिकम्

hṛtpuṇḍarīkamantasthaṃ ūrdhvanālamadhomukham |
dhyātvordhvamukhamunnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam

कर्णिकायां न्यसेत् सूर्य सोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् ।
वह्निमध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यानमङ्गलम्

karṇikāyāṃ nyaset sūrya somāgnīn uttarottaram |
vahnimadhye smared rūpaṃ mamaitad dhyānamaṅgalam

समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम्

samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam |
sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam

समानकर्णविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ।
हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्स श्रीनिकेतनम्

samānakarṇavinyastasphuranmakarakuṇḍalam |
hemāmbaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīniketanam

शङ्खचक्रगदापद्म वनमालाविभूषितम् ।
नूपुरैः विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम्

śaṅkhacakragadāpadma vanamālāvibhūṣitam |
nūpuraiḥ vilasatpādaṃ kaustubhaprabhayā yutam

द्युमत् किरीटकटक कटिसूत्राङ्गदायुतम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसाद सुमुखेक्षणम् ।
सुकुमारमभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत्

dyumat kirīṭakaṭaka kaṭisūtrāṅgadāyutam |
sarvāṅgasundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukhekṣaṇam |
sukumāramabhidhyāyet sarvāṅgeṣu mano dadhat

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः ।
बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन् मयि सर्वतः

indriyāṇīndriyārthebhyo manasā''kṛṣya tanmanaḥ |
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayen mayi sarvataḥ

तत्सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् ।
नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सुस्मितं भावयेत् मुखम्

tatsarvavyāpakaṃ cittamākṛṣyaikatra dhārayet |
nānyāni cintayed bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayet mukham

तत्र लब्धपदं चित्तं आकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।
तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

tatra labdhapadaṃ cittaṃ ākṛṣya vyomni dhārayet |
tacca tyaktvā madāroho na kiñcidapi cintayet

एवं समाहितमतिः मां एवात्मानमात्मनि ।
विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम्

evaṃ samāhitamatiḥ māṃ evātmānamātmani |
vicaṣṭe mayi sarvātman jyotirjyotiṣi saṃyutam

ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।
संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञानक्रियाभ्रमः

dhyānenetthaṃ sutīvreṇa yuñjato yogino manaḥ |
saṃyāsyatyāśu nirvāṇaṃ dravya jñānakriyābhramaḥ