अध्याय 90: द्वारका का जीवन और यदुवंश का विस्तार

सुखं स्वपुर्यां निवसन् द्वारकायां श्रियः पतिः ।
सर्वसम्पत्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुङ्गवैः

sukhaṃ svapuryāṃ nivasan dvārakāyāṃ śriyaḥ patiḥ |
sarvasampatsamṛddhāyāṃ juṣṭāyāṃ vṛṣṇipuṅgavaiḥ

स्त्रीभिश्चोत्तमवेषाभिः नवयौवनकान्तिभिः ।
कन्दुकादिभिर्हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस्तडिद्द्युभिः

strībhiścottamaveṣābhiḥ navayauvanakāntibhiḥ |
kandukādibhirharmyeṣu krīḍantībhistaḍiddyubhiḥ

नित्यं सङ्कुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः ।
स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वै रथैश्च कनकोज्ज्वलैः

nityaṃ saṅkulamārgāyāṃ madacyudbhirmataṅgajaiḥ |
svalaṅkṛtairbhaṭairaśvai rathaiśca kanakojjvalaiḥ

उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पितद्रुमराजिषु ।
निर्विशद्भृङ्गविहगैः नादितायां समन्ततः

udyānopavanāḍhyāyāṃ puṣpitadrumarājiṣu |
nirviśadbhṛṅgavihagaiḥ nāditāyāṃ samantataḥ

रेमे षोडशसाहस्र पत्नीनां एकवल्लभः ।
तावद्विचित्ररूपोऽसौ तद्गेहेषु महर्द्धिषु

reme ṣoḍaśasāhasra patnīnāṃ ekavallabhaḥ |
tāvadvicitrarūpo'sau tadgeheṣu maharddhiṣu

प्रोत्फुल्लोत्पलकह्लार कुमुदाम्भोजरेणुभिः ।
वासितामलतोयेषु कूजद्द्विजकुलेषु च

protphullotpalakahlāra kumudāmbhojareṇubhiḥ |
vāsitāmalatoyeṣu kūjaddvijakuleṣu ca

विजहार विगाह्याम्भो ह्रदिनीषु महोदयः ।
कुचकुङ्कुमलिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योषिताम्

vijahāra vigāhyāmbho hradinīṣu mahodayaḥ |
kucakuṅkumaliptāṅgaḥ parirabdhaśca yoṣitām

उपगीयमानो गन्धर्वैः मृदङ्गपणवानकान् ।
वादयद्भिर्मुदा वीणां सूतमागधवन्दिभिः

upagīyamāno gandharvaiḥ mṛdaṅgapaṇavānakān |
vādayadbhirmudā vīṇāṃ sūtamāgadhavandibhiḥ

सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिः हसन्तीभिः स्म रेचकैः ।
प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराडिव

sicyamāno'cyutastābhiḥ hasantībhiḥ sma recakaiḥ |
pratiṣiñcan vicikrīḍe yakṣībhiryakṣarāḍiva

ताः क्लिन्नवस्त्रविवृतोरुकुचप्रदेशाः
सिञ्चन्त्य उद्धृतबृहत्कवरप्रसूनाः ।
कान्तं स्म रेचकजिहीर्षययोपगुह्य
जातस्मरोत्स्मयलसद् वदना विरेजुः

tāḥ klinnavastravivṛtorukucapradeśāḥ
siñcantya uddhṛtabṛhatkavaraprasūnāḥ |
kāntaṃ sma recakajihīrṣayayopaguhya
jātasmarotsmayalasad vadanā virejuḥ

कृष्णस्तु तत्स्तनविषत् जितकुङ्कुमस्रक्
क्रीडाभिषङ्गधुतकुन्तलवृन्दबन्धः ।
सिञ्चन् मुन्मुहुर्युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो
रेमे करेणुभिरिवेभपतिः परीतः

kṛṣṇastu tatstanaviṣat jitakuṅkumasrak
krīḍābhiṣaṅgadhutakuntalavṛndabandhaḥ |
siñcan munmuhuryuvatibhiḥ pratiṣicyamāno
reme kareṇubhirivebhapatiḥ parītaḥ

नटानां नर्तकीनां च गीतवाद्योपजीविनाम् ।
क्रीडालङ्कारवासांसि कृष्णोऽदात्तस्य च स्त्रियः

naṭānāṃ nartakīnāṃ ca gītavādyopajīvinām |
krīḍālaṅkāravāsāṃsi kṛṣṇo'dāttasya ca striyaḥ

कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितैः ।
नर्मक्ष्वेलिपरिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः

kṛṣṇasyaivaṃ viharato gatyālāpekṣitasmitaiḥ |
narmakṣvelipariṣvaṅgaiḥ strīṇāṃ kila hṛtā dhiyaḥ

ऊचुर्मुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवज्जडम् ।
चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः श्रृणु

ūcurmukundaikadhiyo gira unmattavajjaḍam |
cintayantyo'ravindākṣaṃ tāni me gadataḥ śrṛṇu

कुररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न शेषे
स्वपिति जगति रात्र्यामीश्वरो गुप्तबोधः ।
वयमिव सखि कच्चिद्गाढनिर्विद्धचेता
नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन

kurari vilapasi tvaṃ vītanidrā na śeṣe
svapiti jagati rātryāmīśvaro guptabodhaḥ |
vayamiva sakhi kaccidgāḍhanirviddhacetā
nalinanayanahāsodāralīlekṣitena

नेत्रे निमीलयसि नक्तमदृष्टबन्धुः
त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि ।
दास्यं गत वयमिवाच्युतपादजुष्टां
किं वा स्रजं स्पृहयसे कबरेण वोढुम्

netre nimīlayasi naktamadṛṣṭabandhuḥ
tvaṃ roravīṣi karuṇaṃ bata cakravāki |
dāsyaṃ gata vayamivācyutapādajuṣṭāṃ
kiṃ vā srajaṃ spṛhayase kabareṇa voḍhum

भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन्
अलब्धनिद्रोऽधिगतप्रजागरः ।
किं वा मुकुन्दापहृतात्मलाञ्छनः
प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम्

bho bhoḥ sadā niṣṭanase udanvan
alabdhanidro'dhigataprajāgaraḥ |
kiṃ vā mukundāpahṛtātmalāñchanaḥ
prāptāṃ daśāṃ tvaṃ ca gato duratyayām

त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो
क्षीणस्तमो न निजदीधितिभिः क्षिणोषि ।
कच्चिन् गकुन्दगदितानि यथा वयं त्वं
विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः

tvaṃ yakṣmaṇā balavatāsi gṛhīta indo
kṣīṇastamo na nijadīdhitibhiḥ kṣiṇoṣi |
kaccin gakundagaditāni yathā vayaṃ tvaṃ
vismṛtya bhoḥ sthagitagīrupalakṣyase naḥ

किं न्वाचरितमस्माभिः मलयानिल तेऽप्रियम् ।
गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम्

kiṃ nvācaritamasmābhiḥ malayānila te'priyam |
govindāpāṅganirbhinne hṛdīrayasi naḥ smaram

मेघ श्रीमन् त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं
श्रीवत्साङ्कं वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमबद्धः ।
अत्युत्कण्ठः शबलहृदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः
स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः

megha śrīman tvamasi dayito yādavendrasya nūnaṃ
śrīvatsāṅkaṃ vayamiva bhavān dhyāyati premabaddhaḥ |
atyutkaṇṭhaḥ śabalahṛdayo'smadvidho bāṣpadhārāḥ
smṛtvā smṛtvā visṛjasi muhurduḥkhadastatprasaṅgaḥ

प्रियरावपदानि भाषसे मृत
सञ्जीविकयानया गिरा
करवाणि किमद्य ते प्रियं
वद मे वल्गितकण्ठ कोकिल

priyarāvapadāni bhāṣase mṛta
sañjīvikayānayā girā
karavāṇi kimadya te priyaṃ
vada me valgitakaṇṭha kokila

न चलसि न वदस्युदारबुद्धे
क्षितिधर चिन्तयसे महान्तमर्थम् ।
अपि बत वसुदेवनन्दनाङ्घ्रिं
वयमिव कामयसे स्तनैर्विधर्तुम्

na calasi na vadasyudārabuddhe
kṣitidhara cintayase mahāntamartham |
api bata vasudevanandanāṅghriṃ
vayamiva kāmayase stanairvidhartum

शुष्यद्ध्रदाः करशिता बत सिन्धुपत्न्यः
सम्प्रत्यपास्तकमलश्रिय इष्टभर्तुः ।
यद्वद् वयं मधुपतेः प्रणयावलोकम्
अप्राप्य मुष्टहृदयाः पुरुकर्शिताः स्म

śuṣyaddhradāḥ karaśitā bata sindhupatnyaḥ
sampratyapāstakamalaśriya iṣṭabhartuḥ |
yadvad vayaṃ madhupateḥ praṇayāvalokam
aprāpya muṣṭahṛdayāḥ purukarśitāḥ sma

हंस स्वागतमास्यतां पिब पयो ब्रूह्यङ्ग शौरेः कथां
दूतं त्वां नु विदाम कच्चिदजितः स्वस्त्यास्त उक्तं पुरा ।
किं वा नश्चलसौहृदः स्मरति तं कस्माद्भजामो वयं
क्षौद्रालापय कामदं श्रियमृते सैवैकनिष्ठा स्त्रियाम्

haṃsa svāgatamāsyatāṃ piba payo brūhyaṅga śaureḥ kathāṃ
dūtaṃ tvāṃ nu vidāma kaccidajitaḥ svastyāsta uktaṃ purā |
kiṃ vā naścalasauhṛdaḥ smarati taṃ kasmādbhajāmo vayaṃ
kṣaudrālāpaya kāmadaṃ śriyamṛte saivaikaniṣṭhā striyām

इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे ।
क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम्

itīdṛśena bhāvena kṛṣṇe yogeśvareśvare |
kriyamāṇena mādhavyo lebhire paramāṃ gatim

श्रुतमात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः ।
उरुगायोरुगीतो वा पश्यन्तीनां कुतः पुनः

śrutamātro'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ |
urugāyorugīto vā paśyantīnāṃ kutaḥ punaḥ

याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः ।
जगद्गुरुं भर्तृबुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः

yāḥ samparyacaran premṇā pādasaṃvāhanādibhiḥ |
jagadguruṃ bhartṛbuddhyā tāsāṃ kiṃ varṇyate tapaḥ

एवं वेदोदितं धर्मं अनुतिष्ठन् सतां गतिः ।
गृहं धर्मार्थकामानां मुहुश्चादर्शयत् पदम्

evaṃ vedoditaṃ dharmaṃ anutiṣṭhan satāṃ gatiḥ |
gṛhaṃ dharmārthakāmānāṃ muhuścādarśayat padam

आस्थितस्य परं धर्मं कृष्णस्य गृहमेधिनाम् ।
आसन् षोडशसाहस्रं महिष्यश्च शताधिकम्

āsthitasya paraṃ dharmaṃ kṛṣṇasya gṛhamedhinām |
āsan ṣoḍaśasāhasraṃ mahiṣyaśca śatādhikam

तासां स्त्रीरत्नभूतानां अष्टौ याः प्रागुदाहृताः ।
रुक्मिणीप्रमुखा राजन् तत्पुत्राश्चानुपूर्वशः

tāsāṃ strīratnabhūtānāṃ aṣṭau yāḥ prāgudāhṛtāḥ |
rukmiṇīpramukhā rājan tatputrāścānupūrvaśaḥ

एकैकस्यां दश दश कृष्णोऽजीजनदात्मजान् ।
यावत्य आत्मनो भार्या अमोघगतिरीश्वरः

ekaikasyāṃ daśa daśa kṛṣṇo'jījanadātmajān |
yāvatya ātmano bhāryā amoghagatirīśvaraḥ

तेषां उद्दामवीर्याणां अष्टादश महारथाः ।
आसन्नुदारयशसः तेषां नामानि मे शृणु

teṣāṃ uddāmavīryāṇāṃ aṣṭādaśa mahārathāḥ |
āsannudārayaśasaḥ teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च दीप्तिमान् भानुरेव च ।
साम्बो मधुर्बृहद्भानुः चित्रभानुर्वृकोऽरुणः

pradyumnaścāniruddhaśca dīptimān bhānureva ca |
sāmbo madhurbṛhadbhānuḥ citrabhānurvṛko'ruṇaḥ

पुष्करो वेदबाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः ।
चित्रबाहुर्विरूपश्च कविर्न्यग्रोध एव च

puṣkaro vedabāhuśca śrutadevaḥ sunandanaḥ |
citrabāhurvirūpaśca kavirnyagrodha eva ca

एतेषां अपि राजेन्द्र तनुजानां मधुद्विषः ।
प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृवद् रुक्मिणीसुतः

eteṣāṃ api rājendra tanujānāṃ madhudviṣaḥ |
pradyumna āsīt prathamaḥ pitṛvad rukmiṇīsutaḥ

स रुक्मिणो दुहितरं उपयेमे महारथः ।
तस्यां ततोऽनिरुद्धोऽभूत् नागायतबलान्वितः

sa rukmiṇo duhitaraṃ upayeme mahārathaḥ |
tasyāṃ tato'niruddho'bhūt nāgāyatabalānvitaḥ

स चापि रुक्मिणः पौत्रीं दौहित्रो जगृहे ततः ।
वज्रस्तस्याभवद् यस्तु मौषलादवशेषितः

sa cāpi rukmiṇaḥ pautrīṃ dauhitro jagṛhe tataḥ |
vajrastasyābhavad yastu mauṣalādavaśeṣitaḥ

प्रतिबाहुरभूत्तस्मात् सुबाहुस्तस्य चात्मजः ।
सुबाहोः शान्तसेनोऽभूत् शतसेनस्तु तत्सुतः

pratibāhurabhūttasmāt subāhustasya cātmajaḥ |
subāhoḥ śāntaseno'bhūt śatasenastu tatsutaḥ

न ह्येतस्मिन्कुले जाता अधना अबहुप्रजाः ।
अल्पायुषोऽल्पवीर्याश्च अब्रह्मण्याश्च जज्ञिरे

na hyetasminkule jātā adhanā abahuprajāḥ |
alpāyuṣo'lpavīryāśca abrahmaṇyāśca jajñire

यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् ।
सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं अपि वर्षायुतैर्नृप

yaduvaṃśaprasūtānāṃ puṃsāṃ vikhyātakarmaṇām |
saṅkhyā na śakyate kartuṃ api varṣāyutairnṛpa

तिस्रः कोट्यः सहस्राणां अष्टाशीतिशतानि च ।
आसन्यदुकुलाचार्याः कुमाराणां इति श्रुतम्

tisraḥ koṭyaḥ sahasrāṇāṃ aṣṭāśītiśatāni ca |
āsanyadukulācāryāḥ kumārāṇāṃ iti śrutam

सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् ।
यत्रायुतानां अयुत लक्षेणास्ते स आहुकः

saṅkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām |
yatrāyutānāṃ ayuta lakṣeṇāste sa āhukaḥ

देवासुराहवहता दैतेया ये सुदारुणाः ।
ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे

devāsurāhavahatā daiteyā ye sudāruṇāḥ |
te cotpannā manuṣyeṣu prajā dṛptā babādhire

तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले ।
अवतीर्णाः कुलशतं तेषां एकाधिकं नृप

tannigrahāya hariṇā proktā devā yadoḥ kule |
avatīrṇāḥ kulaśataṃ teṣāṃ ekādhikaṃ nṛpa

तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद्धरिः ।
ये चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः

teṣāṃ pramāṇaṃ bhagavān prabhutvenābhavaddhariḥ |
ye cānuvartinastasya vavṛdhuḥ sarvayādavāḥ

शय्यासनाटनालाप क्रीडास्नानादिकर्मसु ।
न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः

śayyāsanāṭanālāpa krīḍāsnānādikarmasu |
na viduḥ santamātmānaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇacetasaḥ

तीर्थं चक्रे नृपोनं यदजनि यदुषु
स्वःसरित्पादशौचं ।
विद्विट्स्निग्धाः स्वरूपं ययुरजितपरा
श्रीर्यदर्थेऽन्ययत्नः ।
यन्नामामङ्गलघ्नं श्रुतमथ गदितं
यत्कृतो गोत्रधर्मः
कृष्णस्यैतन्न चित्रं क्षितिभरहरणं
कालचक्रायुधस्य

tīrthaṃ cakre nṛponaṃ yadajani yaduṣu
svaḥsaritpādaśaucaṃ |
vidviṭsnigdhāḥ svarūpaṃ yayurajitaparā
śrīryadarthe'nyayatnaḥ |
yannāmāmaṅgalaghnaṃ śrutamatha gaditaṃ
yatkṛto gotradharmaḥ
kṛṣṇasyaitanna citraṃ kṣitibharaharaṇaṃ
kālacakrāyudhasya

जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो
यदुवरपरिषत्स्वैर्दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ।
स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन
व्रजपुरवनितानां वर्धयन् कामदेवम्

jayati jananivāso devakījanmavādo
yaduvarapariṣatsvairdorbhirasyannadharmam |
sthiracaravṛjinaghnaḥ susmitaśrīmukhena
vrajapuravanitānāṃ vardhayan kāmadevam

इत्थं परस्य निजवर्त्मरिरक्षयात्त
लीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि ।
कर्माणि कर्मकषणानि यदूत्तमस्य
श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन्

itthaṃ parasya nijavartmarirakṣayātta
līlātanostadanurūpaviḍambanāni |
karmāṇi karmakaṣaṇāni yadūttamasya
śrūyādamuṣya padayoranuvṛttimicchan

मर्त्यस्तयानुसवमेधितया मुकुन्द
श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयैति ।
तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्गं
ग्रामाद्वनं क्षितिभुजोऽपि ययुर्यदर्थाः

martyastayānusavamedhitayā mukunda
śrīmatkathāśravaṇakīrtanacintayaiti |
taddhāma dustarakṛtāntajavāpavargaṃ
grāmādvanaṃ kṣitibhujo'pi yayuryadarthāḥ