अध्याय 89: भृगु की परीक्षा और ब्राह्मण के पुत्र

सरस्वत्यास्तटे राजन्नृषयः सत्रमासत ।
वितर्कः समभूत्तेषां त्रिष्वधीशेषु को महान्

sarasvatyāstaṭe rājannṛṣayaḥ satramāsata |
vitarkaḥ samabhūtteṣāṃ triṣvadhīśeṣu ko mahān

तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप ।
तज्ज्ञप्त्यै प्रेषयामासुः सोऽभ्यगाद्ब्रह्मणः सभाम्

tasya jijñāsayā te vai bhṛguṃ brahmasutaṃ nṛpa |
tajjñaptyai preṣayāmāsuḥ so'bhyagādbrahmaṇaḥ sabhām

न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया ।
तस्मै चुक्रोध भगवान्प्रज्वलन्स्वेन तेजसा

na tasmai prahvaṇaṃ stotraṃ cakre sattvaparīkṣayā |
tasmai cukrodha bhagavānprajvalansvena tejasā

स आत्मन्युत्थितम्मन्युमात्मजायात्मना प्रभुः ।
अशीशमद्यथा वह्निं स्वयोन्या वारिणात्मभूः

sa ātmanyutthitammanyumātmajāyātmanā prabhuḥ |
aśīśamadyathā vahniṃ svayonyā vāriṇātmabhūḥ

ततः कैलासमगमत्स तं देवो महेश्वरः ।
परिरब्धुं समारेभे उत्थाय भ्रातरं मुदा

tataḥ kailāsamagamatsa taṃ devo maheśvaraḥ |
parirabdhuṃ samārebhe utthāya bhrātaraṃ mudā

नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह ।
शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचनः

naicchattvamasyutpathaga iti devaścukopa ha |
śūlamudyamya taṃ hantumārebhe tigmalocanaḥ

पतित्वा पादयोर्देवी सान्त्वयामास तं गिरा ।
अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः

patitvā pādayordevī sāntvayāmāsa taṃ girā |
atho jagāma vaikuṇṭhaṃ yatra devo janārdanaḥ

शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् ।
तत उत्थाय भगवान्सह लक्ष्म्या सतां गतिः

śayānaṃ śriya utsaṅge padā vakṣasyatāḍayat |
tata utthāya bhagavānsaha lakṣmyā satāṃ gatiḥ

स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् ।
आह ते स्वागतं ब्रह्मन्निषीदात्रासने क्षणम् ।
अजानतामागतान्वः क्षन्तुमर्हथ नः प्रभो

svatalpādavaruhyātha nanāma śirasā munim |
āha te svāgataṃ brahmanniṣīdātrāsane kṣaṇam |
ajānatāmāgatānvaḥ kṣantumarhatha naḥ prabho

पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् ।
पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा

punīhi sahalokaṃ māṃ lokapālāṃśca madgatān |
pādodakena bhavatastīrthānāṃ tīrthakāriṇā

अद्याहं भगवंल्लक्ष्म्या आसमेकान्तभाजनम् ।
वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहसः

adyāhaṃ bhagavaṃllakṣmyā āsamekāntabhājanam |
vatsyatyurasi me bhūtirbhavatpādahatāṃhasaḥ

एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा ।
निर्वृतस्तर्पितस्तूष्णीं भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचनः

evaṃ bruvāṇe vaikuṇṭhe bhṛgustanmandrayā girā |
nirvṛtastarpitastūṣṇīṃ bhaktyutkaṇṭho'śrulocanaḥ

पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् ।
स्वानुभूतमशेषेण राजन्भृगुरवर्णयत्

punaśca satramāvrajya munīnāṃ brahmavādinām |
svānubhūtamaśeṣeṇa rājanbhṛguravarṇayat

तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशयाः ।
भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यतः शान्तिर्यतोऽभयम्

tanniśamyātha munayo vismitā muktasaṃśayāḥ |
bhūyāṃsaṃ śraddadhurviṣṇuṃ yataḥ śāntiryato'bhayam

धर्मः साक्षाद्यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् ।
ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद्यशश्चात्ममलापहम्

dharmaḥ sākṣādyato jñānaṃ vairāgyaṃ ca tadanvitam |
aiśvaryaṃ cāṣṭadhā yasmādyaśaścātmamalāpaham

मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् ।
अकिञ्चनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम्

munīnāṃ nyastadaṇḍānāṃ śāntānāṃ samacetasām |
akiñcanānāṃ sādhūnāṃ yamāhuḥ paramāṃ gatim

सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवताः ।
भजन्त्यनाशिषः शान्ता यं वा निपुणबुद्धयः

sattvaṃ yasya priyā mūrtirbrāhmaṇāstviṣṭadevatāḥ |
bhajantyanāśiṣaḥ śāntā yaṃ vā nipuṇabuddhayaḥ

त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुराः सुराः ।
गुणिन्या मायया सृष्टाः सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम्

trividhākṛtayastasya rākṣasā asurāḥ surāḥ |
guṇinyā māyayā sṛṣṭāḥ sattvaṃ tattīrthasādhanam

इत्थं सारस्वता विप्रा नृणाम्संशयनुत्तये ।
पुरुषस्य पदाम्भोज सेवया तद्गतिं गताः

itthaṃ sārasvatā viprā nṛṇāmsaṃśayanuttaye |
puruṣasya padāmbhoja sevayā tadgatiṃ gatāḥ

इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध ।
पीयूषं भवभयभित्परस्य पुंसः ।
सुश्लोकं श्रवणपुटैः पिबत्यभीक्ष्णम् ।
पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति

ityetanmunitanayāsyapadmagandha |
pīyūṣaṃ bhavabhayabhitparasya puṃsaḥ |
suślokaṃ śravaṇapuṭaiḥ pibatyabhīkṣṇam |
pāntho'dhvabhramaṇapariśramaṃ jahāti

एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्याः कुमारकः ।
जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत

ekadā dvāravatyāṃ tu viprapatnyāḥ kumārakaḥ |
jātamātro bhuvaṃ spṛṣṭvā mamāra kila bhārata

विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वार्युपधाय सः ।
इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानसः

vipro gṛhītvā mṛtakaṃ rājadvāryupadhāya saḥ |
idaṃ provāca vilapannāturo dīnamānasaḥ

ब्रह्मद्विषः शठधियो लुब्धस्य विषयात्मनः ।
क्षत्रबन्धोः कर्मदोषात्पञ्चत्वं मे गतोऽर्भकः

brahmadviṣaḥ śaṭhadhiyo lubdhasya viṣayātmanaḥ |
kṣatrabandhoḥ karmadoṣātpañcatvaṃ me gato'rbhakaḥ

हिंसाविहारं नृपतिं दुःशीलमजितेन्द्रियम् ।
प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्यदुःखिताः

hiṃsāvihāraṃ nṛpatiṃ duḥśīlamajitendriyam |
prajā bhajantyaḥ sīdanti daridrā nityaduḥkhitāḥ

एवं द्वितीयं विप्रर्षिस्तृतीयं त्वेवमेव च ।
विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत

evaṃ dvitīyaṃ viprarṣistṛtīyaṃ tvevameva ca |
visṛjya sa nṛpadvāri tāṃ gāthāṃ samagāyata

तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित्केशवान्तिके ।
परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत

tāmarjuna upaśrutya karhicitkeśavāntike |
parete navame bāle brāhmaṇaṃ samabhāṣata

किं स्विद्ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धरः ।
राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणाः सत्रमासते

kiṃ svidbrahmaṃstvannivāse iha nāsti dhanurdharaḥ |
rājanyabandhurete vai brāhmaṇāḥ satramāsate

धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणाः ।
ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भराः

dhanadārātmajāpṛktā yatra śocanti brāhmaṇāḥ |
te vai rājanyaveṣeṇa naṭā jīvantyasumbharāḥ

अहं प्रजाः वां भगवन्रक्षिष्ये दीनयोरिह ।
अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मषः

ahaṃ prajāḥ vāṃ bhagavanrakṣiṣye dīnayoriha |
anistīrṇapratijño'gniṃ pravekṣye hatakalmaṣaḥ

सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नो धन्विनां वरः ।
अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत्

saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumno dhanvināṃ varaḥ |
aniruddho'pratiratho na trātuṃ śaknuvanti yat

तत्कथं नु भवान्कर्म दुष्करं जगदीश्वरैः ।
त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात्तन्न श्रद्दध्महे वयम्

tatkathaṃ nu bhavānkarma duṣkaraṃ jagadīśvaraiḥ |
tvaṃ cikīrṣasi bāliśyāttanna śraddadhmahe vayam

नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन्न कृष्णः कार्ष्णिरेव च ।
अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनुः

nāhaṃ saṅkarṣaṇo brahmanna kṛṣṇaḥ kārṣṇireva ca |
ahaṃ vā arjuno nāma gāṇḍīvaṃ yasya vai dhanuḥ

मावमंस्था मम ब्रह्मन्वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम् ।
मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजाः प्रभो

māvamaṃsthā mama brahmanvīryaṃ tryambakatoṣaṇam |
mṛtyuṃ vijitya pradhane āneṣye te prajāḥ prabho

एवं विश्रम्भितो विप्रः फाल्गुनेन परन्तप ।
जगाम स्वगृहं प्रीतः पार्थवीर्यं निशामयन्

evaṃ viśrambhito vipraḥ phālgunena parantapa |
jagāma svagṛhaṃ prītaḥ pārthavīryaṃ niśāmayan

प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तमः ।
पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुरः

prasūtikāla āsanne bhāryāyā dvijasattamaḥ |
pāhi pāhi prajāṃ mṛtyorityāhārjunamāturaḥ

स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् ।
दिव्यान्यस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे

sa upaspṛśya śucyambho namaskṛtya maheśvaram |
divyānyastrāṇi saṃsmṛtya sajyaṃ gāṇḍīvamādade

न्यरुणत्सूतिकागारं शरैर्नानास्त्रयोजितैः ।
तिर्यगूर्ध्वमधः पार्थश्चकार शरपञ्जरम्

nyaruṇatsūtikāgāraṃ śarairnānāstrayojitaiḥ |
tiryagūrdhvamadhaḥ pārthaścakāra śarapañjaram

ततः कुमारः सञ्जातो विप्रपत्न्या रुदन्मुहुः ।
सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा

tataḥ kumāraḥ sañjāto viprapatnyā rudanmuhuḥ |
sadyo'darśanamāpede saśarīro vihāyasā

तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन्कृष्णसन्निधौ ।
मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम्

tadāha vipro vijayaṃ vinindankṛṣṇasannidhau |
mauḍhyaṃ paśyata me yo'haṃ śraddadhe klībakatthanam

न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः ।
यस्य शेकुः परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वरः

na pradyumno nāniruddho na rāmo na ca keśavaḥ |
yasya śekuḥ paritrātuṃ ko'nyastadaviteśvaraḥ

धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनुः ।
दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मतिः

dhigarjunaṃ mṛṣāvādaṃ dhigātmaślāghino dhanuḥ |
daivopasṛṣṭaṃ yo mauḍhyādāninīṣati durmatiḥ

एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुनः ।
ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान्यमः

evaṃ śapati viprarṣau vidyāmāsthāya phālgunaḥ |
yayau saṃyamanīmāśu yatrāste bhagavānyamaḥ

विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्री मगात्पुरीम् ।
आग्नेयीं नैरृतीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ

viprāpatyamacakṣāṇastata aindrī magātpurīm |
āgneyīṃ nairṛtīṃ saumyāṃ vāyavyāṃ vāruṇīmatha

रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुधः ।
ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुतः ।
अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता

rasātalaṃ nākapṛṣṭhaṃ dhiṣṇyānyanyānyudāyudhaḥ |
tato'labdhadvijasuto hyanistīrṇapratiśrutaḥ |
agniṃ vivikṣuḥ kṛṣṇena pratyuktaḥ pratiṣedhatā

दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना ।
ये ते नः कीर्तिं विमलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति

darśaye dvijasūnūṃste māvajñātmānamātmanā |
ye te naḥ kīrtiṃ vimalāṃ manuṣyāḥ sthāpayiṣyanti

इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वरः ।
दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत्

iti sambhāṣya bhagavānarjunena saheśvaraḥ |
divyaṃ svarathamāsthāya pratīcīṃ diśamāviśat

सप्त द्वीपान्ससिन्धूंश्च सप्त सप्त गिरीनथ ।
लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तमः

sapta dvīpānsasindhūṃśca sapta sapta girīnatha |
lokālokaṃ tathātītya viveśa sumahattamaḥ

तत्राश्वाः शैब्यसुग्रीव मेघपुष्पबलाहकाः ।
तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ

tatrāśvāḥ śaibyasugrīva meghapuṣpabalāhakāḥ |
tamasi bhraṣṭagatayo babhūvurbharatarṣabha

तान्दृष्ट्वा भगवान्कृष्णो महायोगेश्वरेश्वरः ।
सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत्पुरः

tāndṛṣṭvā bhagavānkṛṣṇo mahāyogeśvareśvaraḥ |
sahasrādityasaṅkāśaṃ svacakraṃ prāhiṇotpuraḥ

तमः सुघोरं गहनं कृतं महद् ।
विदारयद्भूरितरेण रोचिषा ।
मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं ।
गुणच्युतो रामशरो यथा चमूः

tamaḥ sughoraṃ gahanaṃ kṛtaṃ mahad |
vidārayadbhūritareṇa rociṣā |
manojavaṃ nirviviśe sudarśanaṃ |
guṇacyuto rāmaśaro yathā camūḥ

द्वारेण चक्रानुपथेन तत्तमः परं परं ज्योतिरनन्तपारम् ।
समश्नुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुनः प्रताडिताक्षो पिदधेऽक्षिणी उभे

dvāreṇa cakrānupathena tattamaḥ paraṃ paraṃ jyotiranantapāram |
samaśnuvānaṃ prasamīkṣya phālgunaḥ pratāḍitākṣo pidadhe'kṣiṇī ubhe

ततः प्रविष्टः सलिलं नभस्वता बलीयसैजद्बृहदूर्मिभूषणम् ।
तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम्

tataḥ praviṣṭaḥ salilaṃ nabhasvatā balīyasaijadbṛhadūrmibhūṣaṇam |
tatrādbhutaṃ vai bhavanaṃ dyumattamaṃ bhrājanmaṇistambhasahasraśobhitam

तस्मिन्महाभोगमनन्तमद्भुतं ।
सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभिः ।
विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं ।
सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम्

tasminmahābhogamanantamadbhutaṃ |
sahasramūrdhanyaphaṇāmaṇidyubhiḥ |
vibhrājamānaṃ dviguṇekṣaṇolbaṇaṃ |
sitācalābhaṃ śitikaṇṭhajihvam

ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं ।
महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् ।
सान्द्रा म्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं ।
प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम्

dadarśa tadbhogasukhāsanaṃ vibhuṃ |
mahānubhāvaṃ puruṣottamottamam |
sāndrā mbudābhaṃ supiśaṅgavāsasaṃ |
prasannavaktraṃ rucirāyatekṣaṇam

महामणिव्रातकिरीटकुण्डल ।
प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् ।
प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं ।
श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालयावृतम्

mahāmaṇivrātakirīṭakuṇḍala |
prabhāparikṣiptasahasrakuntalam |
pralambacārvaṣṭabhujaṃ sakaustubhaṃ |
śrīvatsalakṣmaṃ vanamālayāvṛtam

महामणिव्रातकिरीटकुण्डल ।
प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् ।
प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं ।
श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालयावृतम्

mahāmaṇivrātakirīṭakuṇḍala |
prabhāparikṣiptasahasrakuntalam |
pralambacārvaṣṭabhujaṃ sakaustubhaṃ |
śrīvatsalakṣmaṃ vanamālayāvṛtam

ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वसः ।
तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभुर्बद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा

vavanda ātmānamanantamacyuto jiṣṇuśca taddarśanajātasādhvasaḥ |
tāvāha bhūmā parameṣṭhināṃ prabhurbaddhāñjalī sasmitamūrjayā girā

द्विजात्मजा मे युवयोर्दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये ।
कलावतीर्णाववनेर्भरासुरान्हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे

dvijātmajā me yuvayordidṛkṣuṇā mayopanītā bhuvi dharmaguptaye |
kalāvatīrṇāvavanerbharāsurānhatveha bhūyastvarayetamanti me

पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी ।
धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम्

pūrṇakāmāvapi yuvāṃ naranārāyaṇāvṛṣī |
dharmamācaratāṃ sthityai ṛṣabhau lokasaṅgraham

इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना ।
ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान्

ityādiṣṭau bhagavatā tau kṛṣṇau parameṣṭhinā |
oṃ ityānamya bhūmānamādāya dvijadārakān

न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् ।
विप्राय ददतुः पुत्रान्यथारूपं यथावयः

nyavartetāṃ svakaṃ dhāma samprahṛṣṭau yathāgatam |
viprāya dadatuḥ putrānyathārūpaṃ yathāvayaḥ

निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थः परमविस्मितः ।
यत्किञ्चित्पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम्

niśāmya vaiṣṇavaṃ dhāma pārthaḥ paramavismitaḥ |
yatkiñcitpauruṣaṃ puṃsāṃ mene kṛṣṇānukampitam

इतीदृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् ।
बुभुजे विषयान्ग्राम्यानीजे चात्युर्जितैर्मखैः

itīdṛśānyanekāni vīryāṇīha pradarśayan |
bubhuje viṣayāngrāmyānīje cātyurjitairmakhaiḥ

प्रववर्षाखिलान्कामान्प्रजासु ब्राह्मणादिषु ।
यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान्श्रैष्ठ्यमास्थितः

pravavarṣākhilānkāmānprajāsu brāhmaṇādiṣu |
yathākālaṃ yathaivendro bhagavānśraiṣṭhyamāsthitaḥ

हत्वा नृपानधर्मिष्ठान्घाटयित्वार्जुनादिभिः ।
अञ्जसा वर्तयामास धर्मं धर्मसुतादिभिः

hatvā nṛpānadharmiṣṭhānghāṭayitvārjunādibhiḥ |
añjasā vartayāmāsa dharmaṃ dharmasutādibhiḥ