अध्याय 88: वृकासुर का वरदान और शिव की रक्षा

देवासुरमनुष्येसु ये भजन्त्यशिवं शिवम् ।
प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम्

devāsuramanuṣyesu ye bhajantyaśivaṃ śivam |
prāyaste dhanino bhojā na tu lakṣmyāḥ patiṃ harim

एतद्वेदितुमिच्छामः सन्देहोऽत्र महान्हि नः ।
विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गतिः

etadveditumicchāmaḥ sandeho'tra mahānhi naḥ |
viruddhaśīlayoḥ prabhvorviruddhā bhajatāṃ gatiḥ

शिवः शक्तियुतः शश्वत्त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः ।
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा

śivaḥ śaktiyutaḥ śaśvattriliṅgo guṇasaṃvṛtaḥ |
vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ tridhā

ततो विकारा अभवन्षोडशामीषु कञ्चन ।
उपधावन्विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम्

tato vikārā abhavanṣoḍaśāmīṣu kañcana |
upadhāvanvibhūtīnāṃ sarvāsāmaśnute gatim

हरिर्हि निर्गुणः साक्षात्पुरुषः प्रकृतेः परः ।
स सर्वदृगुपद्र ष्टा तं भजन्निर्गुणो भवेत्

harirhi nirguṇaḥ sākṣātpuruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ |
sa sarvadṛgupadra ṣṭā taṃ bhajannirguṇo bhavet

निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामहः ।
शृण्वन्भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम्

nivṛtteṣvaśvamedheṣu rājā yuṣmatpitāmahaḥ |
śṛṇvanbhagavato dharmānapṛcchadidamacyutam

स आह भगवांस्तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः ।
नृणां निःश्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदोः कुले

sa āha bhagavāṃstasmai prītaḥ śuśrūṣave prabhuḥ |
nṛṇāṃ niḥśreyasārthāya yo'vatīrṇo yadoḥ kule

यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः ।
ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखदुःखितम्

yasyāhamanugṛhṇāmi hariṣye taddhanaṃ śanaiḥ |
tato'dhanaṃ tyajantyasya svajanā duḥkhaduḥkhitam

स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद्धनेहया ।
मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम्

sa yadā vitathodyogo nirviṇṇaḥ syāddhanehayā |
matparaiḥ kṛtamaitrasya kariṣye madanugraham

तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम् ।
विज्ञायात्मतया धीरः संसारात्परिमुच्यते

tadbrahma paramaṃ sūkṣmaṃ cinmātraṃ sadanantakam |
vijñāyātmatayā dhīraḥ saṃsārātparimucyate

अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान्भजते जनः ।
ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः ।
मत्ताः प्रमत्ता वरदान्विस्मयन्त्यवजानते

ato māṃ sudurārādhyaṃ hitvānyānbhajate janaḥ |
tatasta āśutoṣebhyo labdharājyaśriyoddhatāḥ |
mattāḥ pramattā varadānvismayantyavajānate

शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
सद्यः शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः

śāpaprasādayorīśā brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
sadyaḥ śāpaprasādo'ṅga śivo brahmā na cācyutaḥ

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम्

atra codāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vṛkāsurāya giriśo varaṃ dattvāpa saṅkaṭam

वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् ।
दृष्ट्वाशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः

vṛko nāmāsuraḥ putraḥ śakuneḥ pathi nāradam |
dṛṣṭvāśutoṣaṃ papraccha deveṣu triṣu durmatiḥ

स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि ।
योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति

sa āha devaṃ giriśamupādhāvāśu siddhyasi |
yo'lpābhyāṃ guṇadoṣābhyāmāśu tuṣyati kupyati

दशास्यबाणयोस्तुष्टः स्तुवतोर्वन्दिनोरिव ।
ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम्

daśāsyabāṇayostuṣṭaḥ stuvatorvandinoriva |
aiśvaryamatulaṃ dattvā tata āpa susaṅkaṭam

इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत्स्वगात्रतः ।
केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानो ग्निमुखं हरम्

ityādiṣṭastamasura upādhāvatsvagātrataḥ |
kedāra ātmakravyeṇa juhvāno gnimukhaṃ haram

देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात्सप्तमेऽहनि ।
शिरोऽवृश्चत्सुधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम्

devopalabdhimaprāpya nirvedātsaptame'hani |
śiro'vṛścatsudhitinā tattīrthaklinnamūrdhajam

तदा महाकारुणिको स धूर्जटिर्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् ।
निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारयत्तत्स्पर्शनाद्भूय उपस्कृताकृतिः

tadā mahākāruṇiko sa dhūrjaṭiryathā vayaṃ cāgnirivotthito'nalāt |
nigṛhya dorbhyāṃ bhujayornyavārayattatsparśanādbhūya upaskṛtākṛtiḥ

तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् ।
प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यतामहो त्वयात्मा भृशमर्द्यते वृथा

tamāha cāṅgālamalaṃ vṛṇīṣva me yathābhikāmaṃ vitarāmi te varam |
prīyeya toyena nṛṇāṃ prapadyatāmaho tvayātmā bhṛśamardyate vṛthā

देवं स वव्रे पापीयान्वरं भूतभयावहम् ।
यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति

devaṃ sa vavre pāpīyānvaraṃ bhūtabhayāvaham |
yasya yasya karaṃ śīrṣṇi dhāsye sa mriyatāmiti

तच्छ्रुत्वा भगवान्रुद्रो दुर्मना इव भारत ।
ॐ इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा

tacchrutvā bhagavānrudro durmanā iva bhārata |
oṃ iti prahasaṃstasmai dade'heramṛtaṃ yathā

स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुरः ।
स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत्स्वकृताच्छिवः

sa tadvaraparīkṣārthaṃ śambhormūrdhni kilāsuraḥ |
svahastaṃ dhātumārebhe so'bibhyatsvakṛtācchivaḥ

तेनोपसृष्टः सन्त्रस्तः पराधावन्सवेपथुः ।
यावदन्तं दिवो भूमेः कष्ठानामुदगादुदक्

tenopasṛṣṭaḥ santrastaḥ parādhāvansavepathuḥ |
yāvadantaṃ divo bhūmeḥ kaṣṭhānāmudagādudak

अजानन्तः प्रतिविधिं तूष्णीमासन्सुरेश्वराः ।
ततो वैकुण्ठमगमद्भास्वरं तमसः परम्

ajānantaḥ pratividhiṃ tūṣṇīmāsansureśvarāḥ |
tato vaikuṇṭhamagamadbhāsvaraṃ tamasaḥ param

यत्र नारायणः साक्षान्न्यासिनां परमो गतिः ।
शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गतः

yatra nārāyaṇaḥ sākṣānnyāsināṃ paramo gatiḥ |
śāntānāṃ nyastadaṇḍānāṃ yato nāvartate gataḥ

तं तथा व्यसनं दृष्ट्वा भगवान्वृजिनार्दनः ।
दूरात्प्रत्युदियाद्भूत्वा बटुको योगमायया

taṃ tathā vyasanaṃ dṛṣṭvā bhagavānvṛjinārdanaḥ |
dūrātpratyudiyādbhūtvā baṭuko yogamāyayā

मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् ।
अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत्

mekhalājinadaṇḍākṣaistejasāgniriva jvalan |
abhivādayāmāsa ca taṃ kuśapāṇirvinītavat

शाकुनेय भवान्व्यक्तं श्रान्तः किं दूरमागतः ।
क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक्

śākuneya bhavānvyaktaṃ śrāntaḥ kiṃ dūramāgataḥ |
kṣaṇaṃ viśramyatāṃ puṃsa ātmāyaṃ sarvakāmadhuk

यदि नः श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं विभो ।
भण्यतां प्रायशः पुम्भिर्धृतैः स्वार्थान्समीहते

yadi naḥ śravaṇāyālaṃ yuṣmadvyavasitaṃ vibho |
bhaṇyatāṃ prāyaśaḥ pumbhirdhṛtaiḥ svārthānsamīhate

एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा ।
गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम्

evaṃ bhagavatā pṛṣṭo vacasāmṛtavarṣiṇā |
gataklamo'bravīttasmai yathāpūrvamanuṣṭhitam

एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि ।
यो दक्षशापात्पैशाच्यं प्राप्तः प्रेतपिशाचराट्

evaṃ cettarhi tadvākyaṃ na vayaṃ śraddadhīmahi |
yo dakṣaśāpātpaiśācyaṃ prāptaḥ pretapiśācarāṭ

यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ ।
तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम्

yadi vastatra viśrambho dānavendra jagadgurau |
tarhyaṅgāśu svaśirasi hastaṃ nyasya pratīyatām

यद्यसत्यं वचः शम्भोः कथञ्चिद्दानवर्षभ ।
तदैनं जह्यसद्वाचं न यद्वक्तानृतं पुनः

yadyasatyaṃ vacaḥ śambhoḥ kathañciddānavarṣabha |
tadainaṃ jahyasadvācaṃ na yadvaktānṛtaṃ punaḥ

इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभिः स सुपेशलैः ।
भिन्नधीर्विस्मृतः शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्न्यधात्

itthaṃ bhagavataścitrairvacobhiḥ sa supeśalaiḥ |
bhinnadhīrvismṛtaḥ śīrṣṇi svahastaṃ kumatirnyadhāt

अथापतद्भिन्नशिराः व्रजाहत इव क्षणात् ।
जयशब्दो नमःशब्दः साधुशब्दोऽभवद्दिवि

athāpatadbhinnaśirāḥ vrajāhata iva kṣaṇāt |
jayaśabdo namaḥśabdaḥ sādhuśabdo'bhavaddivi

मुमुचुः पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे ।
देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचितः सङ्कटाच्छिवः

mumucuḥ puṣpavarṣāṇi hate pāpe vṛkāsure |
devarṣipitṛgandharvā mocitaḥ saṅkaṭācchivaḥ

मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान्पुरुषोत्तमः ।
अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना

muktaṃ giriśamabhyāha bhagavānpuruṣottamaḥ |
aho deva mahādeva pāpo'yaṃ svena pāpmanā

हतः को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिषः ।
क्षेमी स्यात्किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ

hataḥ ko nu mahatsvīśa janturvai kṛtakilbiṣaḥ |
kṣemī syātkimu viśveśe kṛtāgasko jagadgurau

य एवमव्याकृतशक्त्युदन्वतः परस्य साक्षात्परमात्मनो हरेः ।
गिरित्रमोक्षं कथयेच्छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभिः

ya evamavyākṛtaśaktyudanvataḥ parasya sākṣātparamātmano hareḥ |
giritramokṣaṃ kathayecchṛṇoti vā vimucyate saṃsṛtibhistathāribhiḥ