अध्याय 81: चिउड़े का प्रसाद और ब्राह्मण का वैभव

स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः ।
सर्वभूतमनोऽभिज्ञः स्मयमान उवाच तम्

sa itthaṃ dvijamukhyena saha saṅkathayan hariḥ |
sarvabhūtamano'bhijñaḥ smayamāna uvāca tam

ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् ।
प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गतिः

brahmaṇyo brāhmaṇaṃ kṛṣṇo bhagavān prahasan priyam |
premṇā nirīkṣaṇenaiva prekṣan khalu satāṃ gatiḥ

किमुपायनमानीतं ब्रह्मन्मे भवता गृहात् ।
अण्वप्युपाहृतं भक्तैः प्रेम्णा भुर्येव मे भवेत् ।
भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते

kimupāyanamānītaṃ brahmanme bhavatā gṛhāt |
aṇvapyupāhṛtaṃ bhaktaiḥ premṇā bhuryeva me bhavet |
bhūryapyabhaktopahṛtaṃ na me toṣāya kalpate

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतं अश्नामि प्रयतात्मनः

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati |
tadahaṃ bhaktyupahṛtaṃ aśnāmi prayatātmanaḥ

इत्युक्तोऽपि द्विजस्तस्मै व्रीडितः पतये श्रियः ।
पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्मुखः

ityukto'pi dvijastasmai vrīḍitaḥ pataye śriyaḥ |
pṛthukaprasṛtiṃ rājan na prāyacchadavāṅmukhaḥ

सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् ।
विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा

sarvabhūtātmadṛk sākṣāt tasyāgamanakāraṇam |
vijñāyācintayannāyaṃ śrīkāmo mābhajatpurā

पत्न्याः पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया ।
प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभाः

patnyāḥ pativratāyāstu sakhā priyacikīrṣayā |
prāpto māmasya dāsyāmi sampado'martyadurlabhāḥ

इत्थं विचिन्त्य वसनात् चीरबद्धान् द्विजन्मनः ।
स्वयं जहार किमिदं इति पृथुकतण्डुलान्

itthaṃ vicintya vasanāt cīrabaddhān dvijanmanaḥ |
svayaṃ jahāra kimidaṃ iti pṛthukataṇḍulān

नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे ।
तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वं एते पृथुकतण्डुलाः

nanvetadupanītaṃ me paramaprīṇanaṃ sakhe |
tarpayantyaṅga māṃ viśvaṃ ete pṛthukataṇḍulāḥ

इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे ।
तावच्छ्रीर्जगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिनः

iti muṣṭiṃ sakṛjjagdhvā dvitīyāṃ jagdhumādade |
tāvacchrīrjagṛhe hastaṃ tatparā parameṣṭhinaḥ

एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसम्पत्समृद्धये ।
अस्मिन्लोके अथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम्

etāvatālaṃ viśvātman sarvasampatsamṛddhaye |
asminloke athavāmuṣmin puṃsastvattoṣakāraṇam

ब्राह्मणस्तां तु रजनीं उषित्वाच्युतमन्दिरे ।
भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा

brāhmaṇastāṃ tu rajanīṃ uṣitvācyutamandire |
bhuktvā pītvā sukhaṃ mene ātmānaṃ svargataṃ yathā

श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिवन्दितः ।
जगाम स्वालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दितः

śvobhūte viśvabhāvena svasukhenābhivanditaḥ |
jagāma svālayaṃ tāta pathyanuvrajya nanditaḥ

स चालब्ध्वा धनं कृष्णान् न तु याचितवान् स्वयम् ।
स्वगृहान् व्रीडितोऽगच्छन् महद्दर्शननिर्वृतः

sa cālabdhvā dhanaṃ kṛṣṇān na tu yācitavān svayam |
svagṛhān vrīḍito'gacchan mahaddarśananirvṛtaḥ

अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया ।
यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीं आश्लिष्टो बिभ्रतोरसि

aho brahmaṇyadevasya dṛṣṭā brahmaṇyatā mayā |
yad daridratamo lakṣmīṃ āśliṣṭo bibhratorasi

क्वाहं दरिद्रः पापीयान् क्व कृष्णः श्रीनिकेतनः ।
ब्रह्मबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भितः

kvāhaṃ daridraḥ pāpīyān kva kṛṣṇaḥ śrīniketanaḥ |
brahmabandhuriti smāhaṃ bāhubhyāṃ parirambhitaḥ

निवासितः प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा ।
महिष्या वीजितः श्रान्तो बालव्यजनहस्तया

nivāsitaḥ priyājuṣṭe paryaṅke bhrātaro yathā |
mahiṣyā vījitaḥ śrānto bālavyajanahastayā

शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभिः ।
पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत्

śuśrūṣayā paramayā pādasaṃvāhanādibhiḥ |
pūjito devadevena vipradevena devavat

स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् ।
सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम्

svargāpavargayoḥ puṃsāṃ rasāyāṃ bhuvi sampadām |
sarvāsāmapi siddhīnāṃ mūlaṃ taccaraṇārcanam

अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यात् उच्चैः न मां स्मरेत् ।
इति कारुणिको नूनं धनं मेऽभूरि नाददात्

adhano'yaṃ dhanaṃ prāpya mādyāt uccaiḥ na māṃ smaret |
iti kāruṇiko nūnaṃ dhanaṃ me'bhūri nādadāt

इति तच्चिन्तयन् अन्तः प्राप्तो नियगृहान्तिकम् ।
सूर्यानलेन्दुसङ्काशैः विमानैः सर्वतो वृतम्

iti taccintayan antaḥ prāpto niyagṛhāntikam |
sūryānalendusaṅkāśaiḥ vimānaiḥ sarvato vṛtam

विचित्रोपवनोद्यानैः कूजद्द्विजकुलाकुलैः ।
प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोज कह्लारोत्पलवारिभिः

vicitropavanodyānaiḥ kūjaddvijakulākulaiḥ |
protphullakamudāmbhoja kahlārotpalavāribhiḥ

जुष्टं स्वलङ्कृतैः पुम्भिः स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभिः ।
किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत्

juṣṭaṃ svalaṅkṛtaiḥ pumbhiḥ strībhiśca hariṇākṣibhiḥ |
kimidaṃ kasya vā sthānaṃ kathaṃ tadidamityabhūt

एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभाः ।
प्रत्यगृह्णन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा

evaṃ mīmāṃsamānaṃ taṃ narā nāryo'maraprabhāḥ |
pratyagṛhṇan mahābhāgaṃ gītavādyena bhūyasā

पतिमागतमाकर्ण्य पत्न्युद्धर्षातिसम्भ्रमा ।
निश्चक्राम गृहात्तूर्णं रूपिणी श्रीरिवालयात्

patimāgatamākarṇya patnyuddharṣātisambhramā |
niścakrāma gṛhāttūrṇaṃ rūpiṇī śrīrivālayāt

पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रुलोचना ।
मीलिताक्ष्यनमद् बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे

pativratā patiṃ dṛṣṭvā premotkaṇṭhāśrulocanā |
mīlitākṣyanamad buddhyā manasā pariṣasvaje

पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीमिव ।
दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मितः

patnīṃ vīkṣya visphurantīṃ devīṃ vaimānikīmiva |
dāsīnāṃ niṣkakaṇṭhīnāṃ madhye bhāntīṃ sa vismitaḥ

प्रीतः स्वयं तया युक्तः प्रविष्टो निजमन्दिरम् ।
मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा

prītaḥ svayaṃ tayā yuktaḥ praviṣṭo nijamandiram |
maṇistambhaśatopetaṃ mahendrabhavanaṃ yathā

पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः ।
पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च

payaḥphenanibhāḥ śayyā dāntā rukmaparicchadāḥ |
paryaṅkā hemadaṇḍāni cāmaravyajanāni ca

आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च ।
मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च

āsanāni ca haimāni mṛdūpastaraṇāni ca |
muktādāmavilambīni vitānāni dyumanti ca

स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च ।
रत्नदीपा भ्राजमानान् ललना रत्नसंयुताः

svacchasphaṭikakuḍyeṣu mahāmārakateṣu ca |
ratnadīpā bhrājamānān lalanā ratnasaṃyutāḥ

विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धीः सर्वसम्पदाम् ।
तर्कयामास निर्व्यग्रः स्वसमृद्धिमहैतुकीम्

vilokya brāhmaṇastatra samṛddhīḥ sarvasampadām |
tarkayāmāsa nirvyagraḥ svasamṛddhimahaitukīm

नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य
शश्वद् दरिद्रस्य समृद्धिहेतुः ।
महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो
नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य

nūnaṃ bataitanmama durbhagasya
śaśvad daridrasya samṛddhihetuḥ |
mahāvibhūteravalokato'nyo
naivopapadyeta yadūttamasya

नन्वब्रुवाणो दिशते समक्षं
याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोजः ।
पर्जन्यवत्तत् स्वयमीक्षमाणो
दाशार्हकाणामृषभः सखा मे

nanvabruvāṇo diśate samakṣaṃ
yāciṣṇave bhūryapi bhūribhojaḥ |
parjanyavattat svayamīkṣamāṇo
dāśārhakāṇāmṛṣabhaḥ sakhā me

किञ्चित्करोत्युर्वपि यत् स्वदत्तं
सुहृत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी ।
मयोपणीतं पृथुकैकमुष्टिं
प्रत्यग्रहीत् प्रीतियुतो महात्मा

kiñcitkarotyurvapi yat svadattaṃ
suhṛtkṛtaṃ phalgvapi bhūrikārī |
mayopaṇītaṃ pṛthukaikamuṣṭiṃ
pratyagrahīt prītiyuto mahātmā

तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री
दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् ।
महानुभावेन गुणालयेन
विषज्जतः तत्पुरुषप्रसङ्गः

tasyaiva me sauhṛdasakhyamaitrī
dāsyaṃ punarjanmani janmani syāt |
mahānubhāvena guṇālayena
viṣajjataḥ tatpuruṣaprasaṅgaḥ

भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो
राज्यं विभूतीर्न समर्थयत्यजः ।
अदीर्घबोधाय विचक्षणः स्वयं
पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भवम्

bhaktāya citrā bhagavān hi sampado
rājyaṃ vibhūtīrna samarthayatyajaḥ |
adīrghabodhāya vicakṣaṇaḥ svayaṃ
paśyan nipātaṃ dhanināṃ madodbhavam

इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने ।
विषयान्जायया त्यक्ष्यन् बुभुजे नातिलम्पटः

itthaṃ vyavasito buddhyā bhakto'tīva janārdane |
viṣayānjāyayā tyakṣyan bubhuje nātilampaṭaḥ

तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपतेः प्रभोः ।
ब्राह्मणाः प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम्

tasya vai devadevasya hareryajñapateḥ prabhoḥ |
brāhmaṇāḥ prabhavo daivaṃ na tebhyo vidyate param

एवं स विप्रो भगवत्सुहृत्तदा
दृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् ।
तद्ध्यानवेगोद्ग्रथितात्मबन्धनः
तद्धाम लेभेऽचिरतः सतां गतिम्

evaṃ sa vipro bhagavatsuhṛttadā
dṛṣṭvā svabhṛtyairajitaṃ parājitam |
taddhyānavegodgrathitātmabandhanaḥ
taddhāma lebhe'cirataḥ satāṃ gatim

एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नरः ।
लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद् विमुच्यते

etad brahmaṇyadevasya śrutvā brahmaṇyatāṃ naraḥ |
labdhabhāvo bhagavati karmabandhād vimucyate