अध्याय 82: सूर्यग्रहण पर कुरुक्षेत्र में मिलन

अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयोः ।
सूर्योपरागः सुमहानासीत्कल्पक्षये यथा

athaikadā dvāravatyāṃ vasato rāmakṛṣṇayoḥ |
sūryoparāgaḥ sumahānāsītkalpakṣaye yathā

तं ज्ञात्वा मनुजा राजन्पुरस्तादेव सर्वतः ।
समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयोविधित्सया

taṃ jñātvā manujā rājanpurastādeva sarvataḥ |
samantapañcakaṃ kṣetraṃ yayuḥ śreyovidhitsayā

निःक्षत्रियां महीं कुर्वन्रामः शस्त्रभृतां वरः ।
नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान्

niḥkṣatriyāṃ mahīṃ kurvanrāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
nṛpāṇāṃ rudhiraugheṇa yatra cakre mahāhradān

ईजे च भगवान्रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा ।
लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये

īje ca bhagavānrāmo yatrāspṛṣṭo'pi karmaṇā |
lokaṃ saṅgrāhayannīśo yathānyo'ghāpanuttaye

महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन्भारतीः प्रजाः ।
वृष्णयश्च तथाक्रूर वसुदेवाहुकादयः

mahatyāṃ tīrthayātrāyāṃ tatrāganbhāratīḥ prajāḥ |
vṛṣṇayaśca tathākrūra vasudevāhukādayaḥ

ययुर्भारत तत्क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णवः ।
गदप्रद्युम्नसाम्बाद्याः सुचन्द्रशुकसारणैः

yayurbhārata tatkṣetraṃ svamaghaṃ kṣapayiṣṇavaḥ |
gadapradyumnasāmbādyāḥ sucandraśukasāraṇaiḥ

आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः ।
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैः हयैश्च तरलप्लवैः

āste'niruddho rakṣāyāṃ kṛtavarmā ca yūthapaḥ |
te rathairdevadhiṣṇyābhaiḥ hayaiśca taralaplavaiḥ

गजैर्नदद्भिरभ्राभैः नृभिर्विद्याधरद्युभिः ।
व्यरोचन्त महातेजाः पथि काञ्चनमालिनः

gajairnadadbhirabhrābhaiḥ nṛbhirvidyādharadyubhiḥ |
vyarocanta mahātejāḥ pathi kāñcanamālinaḥ

दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहाः कलत्रैः खेचरा इव ।
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिताः

divyasragvastrasannāhāḥ kalatraiḥ khecarā iva |
tatra snātvā mahābhāgā upoṣya susamāhitāḥ

ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूः वासःस्रग्रुक्ममालिनीः ।
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णयः

brāhmaṇebhyo dadurdhenūḥ vāsaḥsragrukmamālinīḥ |
rāmahradeṣu vidhivat punarāplutya vṛṣṇayaḥ

ददुः स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ।
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णयः कृष्णदेवताः

daduḥ svannaṃ dvijāgryebhyaḥ kṛṣṇe no bhaktirastviti |
svayaṃ ca tadanujñātā vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadevatāḥ

भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ।
तत्रागतांस्ते ददृशुः सुहृत्संबन्धिनो नृपान्

bhuktvopaviviśuḥ kāmaṃ snigdhacchāyāṅghripāṅghriṣu |
tatrāgatāṃste dadṛśuḥ suhṛtsaṃbandhino nṛpān

मत्स्योशीनरकौशल्य विदर्भकुरुसृञ्जयान् ।
काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान्

matsyośīnarakauśalya vidarbhakurusṛñjayān |
kāmbojakaikayān madrān kuntīnānartakeralān

अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप ।
नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम्

anyāṃścaivātmapakṣīyān parāṃśca śataśo nṛpa |
nandādīn suhṛdo gopān gopīścotkaṇṭhitāściram

अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा
प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रियः ।
आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला
हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम्

anyonyasandarśanaharṣaraṃhasā
protphullahṛdvaktrasaroruhaśriyaḥ |
āśliṣya gāḍhaṃ nayanaiḥ sravajjalā
hṛṣyattvaco ruddhagiro yayurmudam

स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद
स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे ।
स्तनैः स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान्
निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रुलोचनाः

striyaśca saṃvīkṣya mitho'tisauhṛda
smitāmalāpāṅgadṛśo'bhirebhire |
stanaiḥ stanān kuṅkumapaṅkarūṣitān
nihatya dorbhiḥ praṇayāśrulocanāḥ

ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिताः ।
स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथा मिथः

tato'bhivādya te vṛddhān yaviṣṭhairabhivāditāḥ |
svāgataṃ kuśalaṃ pṛṣṭvā cakruḥ kṛṣṇakathā mithaḥ

पृथा भ्रातॄन् स्वसॄर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि ।
भ्रातृपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुचः

pṛthā bhrātṝn svasṝrvīkṣya tatputrān pitarāvapi |
bhrātṛpatnīrmukundaṃ ca jahau saṅkathayā śucaḥ

आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् ।
यद्वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमाः

ārya bhrātarahaṃ manye ātmānamakṛtāśiṣam |
yadvā āpatsu madvārtāṃ nānusmaratha sattamāḥ

सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि ।
नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम्

suhṛdo jñātayaḥ putrā bhrātaraḥ pitarāvapi |
nānusmaranti svajanaṃ yasya daivamadakṣiṇam

अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् ।
ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यतेऽथ वा

amba māsmānasūyethā daivakrīḍanakān narān |
īśasya hi vaśe lokaḥ kurute kāryate'tha vā

कंसप्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् ।
एतर्ह्येव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः

kaṃsapratāpitāḥ sarve vayaṃ yātā diśaṃ diśam |
etarhyeva punaḥ sthānaṃ daivenāsāditāḥ svasaḥ

वसुदेवोग्रसेनाद्यैः यदुभिस्तेऽर्चिता नृपाः ।
आसन् अच्युतसन्दर्श परमानन्दनिर्वृताः

vasudevograsenādyaiḥ yadubhiste'rcitā nṛpāḥ |
āsan acyutasandarśa paramānandanirvṛtāḥ

भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा ।
सदाराः पाण्डवाः कुन्ती सञ्जयो विदुरः कृपः

bhīṣmo droṇo'mbikāputro gāndhārī sasutā tathā |
sadārāḥ pāṇḍavāḥ kuntī sañjayo viduraḥ kṛpaḥ

कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् ।
पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः सकाशिराट्

kuntībhojo virāṭaśca bhīṣmako nagnajinmahān |
purujid drupadaḥ śalyo dhṛṣṭaketuḥ sakāśirāṭ

दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ ।
युधामन्युः सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादयः

damaghoṣo viśālākṣo maithilo madrakekayau |
yudhāmanyuḥ suśarmā ca sasutā bāhlikādayaḥ

राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः ।
श्रीनिकेतं वपुः शौरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः

rājāno ye ca rājendra yudhiṣṭhiramanuvratāḥ |
śrīniketaṃ vapuḥ śaureḥ sastrīkaṃ vīkṣya vismitāḥ

अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणाः ।
प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान्

atha te rāmakṛṣṇābhyāṃ samyak prāptasamarhaṇāḥ |
praśaśaṃsurmudā yuktā vṛṣṇīn kṛṣṇaparigrahān

अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह ।
यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम्

aho bhojapate yūyaṃ janmabhājo nṛṇāmiha |
yat paśyathāsakṛt kṛṣṇaṃ durdarśamapi yoginām

यद्विश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति
पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् ।
भूः कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म
स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान्

yadviśrutiḥ śrutinutedamalaṃ punāti
pādāvanejanapayaśca vacaśca śāstram |
bhūḥ kālabharjitabhagāpi yadaṅghripadma
sparśotthaśaktirabhivarṣati no'khilārthān

तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प
शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्धः ।
येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां वः
स्वर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः

taddarśanasparśanānupathaprajalpa
śayyāsanāśanasayaunasapiṇḍabandhaḥ |
yeṣāṃ gṛhe nirayavartmani vartatāṃ vaḥ
svargāpavargaviramaḥ svayamāsa viṣṇuḥ

नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् ।
तत्रागमद्वृतो गोपैः अनः स्थार्थैः दिदृक्षया

nandastatra yadūn prāptān jñātvā kṛṣṇapurogamān |
tatrāgamadvṛto gopaiḥ anaḥ sthārthaiḥ didṛkṣayā

तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टाः तन्वः प्राणमिवोत्थिताः ।
परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातराः

taṃ dṛṣṭvā vṛṣṇayo hṛṣṭāḥ tanvaḥ prāṇamivotthitāḥ |
pariṣasvajire gāḍhaṃ ciradarśanakātarāḥ

वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेमविह्वलः ।
स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले

vasudevaḥ pariṣvajya samprītaḥ premavihvalaḥ |
smaran kaṃsakṛtān kleśān putranyāsaṃ ca gokule

कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च ।
न किञ्चनोचतुः प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह

kṛṣṇarāmau pariṣvajya pitarāvabhivādya ca |
na kiñcanocatuḥ premṇā sāśrukaṇṭhau kurūdvaha

तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च ।
यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः

tāvātmāsanamāropya bāhubhyāṃ parirabhya ca |
yaśodā ca mahābhāgā sutau vijahatuḥ śucaḥ

रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् ।
स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतुः

rohiṇī devakī cātha pariṣvajya vrajeśvarīm |
smarantyau tatkṛtāṃ maitrīṃ bāṣpakaṇṭhyau samūcatuḥ

का विस्मरेत वां मैत्रीं अनिवृत्तां व्रजेश्वरि ।
अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया

kā vismareta vāṃ maitrīṃ anivṛttāṃ vrajeśvari |
avāpyāpyaindramaiśvaryaṃ yasyā neha pratikriyā

एतावदृष्टपितरौ युवयोः स्म पित्रोः
सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि ।
प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णोः
न्यस्तावकुत्र च भयौ न सतां परः स्वः

etāvadṛṣṭapitarau yuvayoḥ sma pitroḥ
samprīṇanābhyudayapoṣaṇapālanāni |
prāpyoṣaturbhavati pakṣma ha yadvadakṣṇoḥ
nyastāvakutra ca bhayau na satāṃ paraḥ svaḥ

गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं
यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति ।
दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वाः
तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम्

gopyaśca kṛṣṇamupalabhya cirādabhīṣṭaṃ
yatprekṣaṇe dṛśiṣu pakṣmakṛtaṃ śapanti |
dṛgbhirhṛdīkṛtamalaṃ parirabhya sarvāḥ
tadbhāvamāpurapi nityayujāṃ durāpam

भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गतः ।
आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन् इदमब्रवीत्

bhagavāṃstāstathābhūtā vivikta upasaṅgataḥ |
āśliṣyānāmayaṃ pṛṣṭvā prahasan idamabravīt

अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानामर्थचिकीर्षया ।
गतांश्चिरायिताञ्छत्रु पक्षक्षपणचेतसः

api smaratha naḥ sakhyaḥ svānāmarthacikīrṣayā |
gatāṃścirāyitāñchatru pakṣakṣapaṇacetasaḥ

अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया ।
नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च

apyavadhyāyathāsmān svidakṛtajñāviśaṅkayā |
nūnaṃ bhūtāni bhagavān yunakti viyunakti ca

वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च ।
संयोज्याक्षिपते भूयः तथा भूतानि भूतकृत्

vāyuryathā ghanānīkaṃ tṛṇaṃ tūlaṃ rajāṃsi ca |
saṃyojyākṣipate bhūyaḥ tathā bhūtāni bhūtakṛt

मयि भक्तिर्हि भूतानां अमृतत्वाय कल्पते ।
दिष्ट्या यदासीत् मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः

mayi bhaktirhi bhūtānāṃ amṛtatvāya kalpate |
diṣṭyā yadāsīt matsneho bhavatīnāṃ madāpanaḥ

अहं हि सर्वभूतानां आदिरन्तोऽन्तरं बहिः ।
भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गनाः

ahaṃ hi sarvabhūtānāṃ ādiranto'ntaraṃ bahiḥ |
bhautikānāṃ yathā khaṃ vārbhūrvāyurjyotiraṅganāḥ

एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्माऽऽत्मना ततः ।
उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे

evaṃ hyetāni bhūtāni bhūteṣvātmā''tmanā tataḥ |
ubhayaṃ mayyatha pare paśyatābhātamakṣare

अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः ।
तदनुस्मरणध्वस्त जीवकोशास्तमध्यगन्

adhyātmaśikṣayā gopya evaṃ kṛṣṇena śikṣitāḥ |
tadanusmaraṇadhvasta jīvakośāstamadhyagan

आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं
योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं
गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा नः

āhuśca te nalinanābha padāravindaṃ
yogeśvarairhṛdi vicintyamagādhabodhaiḥ |
saṃsārakūpapatitottaraṇāvalambaṃ
gehaṃ juṣāmapi manasyudiyāt sadā naḥ