अध्याय 80: ब्राह्मण सखा का द्वारका आगमन

भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः ।
वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो

bhagavan yāni cānyāni mukundasya mahātmanaḥ |
vīryāṇyanantavīryasya śrotumicchāmi he prabho

को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन् उत्तमःश्लोकसत्कथाः ।
विरमेत विशेषज्ञो विषण्णः काममार्गणैः

ko nu śrutvāsakṛd brahman uttamaḥślokasatkathāḥ |
virameta viśeṣajño viṣaṇṇaḥ kāmamārgaṇaiḥ

सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते
करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च ।
स्मरेद् वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु
श्रृणोति तत्पुण्यकथाः स कर्णः

sā vāg yayā tasya guṇān gṛṇīte
karau ca tatkarmakarau manaśca |
smared vasantaṃ sthirajaṅgameṣu
śrṛṇoti tatpuṇyakathāḥ sa karṇaḥ

शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमानं
एत्तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः ।
अङ्गानि विष्णोरथ तज्जनानां
पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम्

śirastu tasyobhayaliṅgamānaṃ
ettadeva yatpaśyati taddhi cakṣuḥ |
aṅgāni viṣṇoratha tajjanānāṃ
pādodakaṃ yāni bhajanti nityam

विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः ।
वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत्

viṣṇurātena sampṛṣṭo bhagavān bādarāyaṇiḥ |
vāsudeve bhagavati nimagnahṛdayo'bravīt

कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ।
विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः

kṛṣṇasyāsīt sakhā kaścid brāhmaṇo brahmavittamaḥ |
virakta indriyārtheṣu praśāntātmā jitendriyaḥ

यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी ।
तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा

yadṛcchayopapannena vartamāno gṛhāśramī |
tasya bhāryā kucailasya kṣutkṣāmā ca tathāvidhā

पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा ।
दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च

pativratā patiṃ prāha mlāyatā vadanena sā |
daridraṃ sīdamānā vai vepamānābhigamya ca

ननु ब्रह्मन् भगवतः सखा साक्षाच्छ्रियः पतिः ।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभः

nanu brahman bhagavataḥ sakhā sākṣācchriyaḥ patiḥ |
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca bhagavān sātvatarṣabhaḥ

तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् ।
दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने

tamupaihi mahābhāga sādhūnāṃ ca parāyaṇam |
dāsyati draviṇaṃ bhūri sīdate te kuṭumbine

आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः ।
स्मरतः पादकमलं आत्मानमपि यच्छति ।
किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टान्जगद्गुरुः

āste'dhunā dvāravatyāṃ bhojavṛṣṇyandhakeśvaraḥ |
smarataḥ pādakamalaṃ ātmānamapi yacchati |
kiṃ nvarthakāmān bhajato nātyabhīṣṭānjagadguruḥ

स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मृदु ।
अयं हि परमो लाभ उत्तमःश्लोकदर्शनम्

sa evaṃ bhāryayā vipro bahuśaḥ prārthito mṛdu |
ayaṃ hi paramo lābha uttamaḥślokadarśanam

इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे ।
अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम्

iti sañcintya manasā gamanāya matiṃ dadhe |
apyastyupāyanaṃ kiñcid gṛhe kalyāṇi dīyatām

याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् ।
चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम्

yācitvā caturo muṣṭīn viprān pṛthukataṇḍulān |
cailakhaṇḍena tān baddhvā bhartre prādādupāyanam

स तानादाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल ।
कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन्

sa tānādāya viprāgryaḥ prayayau dvārakāṃ kila |
kṛṣṇasandarśanaṃ mahyaṃ kathaṃ syāditi cintayan

त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च सद्विजः ।
विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम्

trīṇi gulmānyatīyāya tisraḥ kakṣāśca sadvijaḥ |
vipro'gamyāndhakavṛṣṇīnāṃ gṛheṣvacyutadharmiṇām

गृहं द्व्यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विजः ।
विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा

gṛhaṃ dvyaṣṭasahasrāṇāṃ mahiṣīṇāṃ harerdvijaḥ |
viveśaikatamaṃ śrīmad brahmānandaṃ gato yathā

तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थितः ।
सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा

taṃ vilokyācyuto dūrāt priyāparyaṅkamāsthitaḥ |
sahasotthāya cābhyetya dorbhyāṃ paryagrahīnmudā

सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेः अङ्गसङ्गातिनिर्वृतः ।
प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः

sakhyuḥ priyasya viprarṣeḥ aṅgasaṅgātinirvṛtaḥ |
prīto vyamuñcadabbindūn netrābhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ

अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् ।
उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः

athopaveśya paryaṅke svayaṃ sakhyuḥ samarhaṇam |
upahṛtyāvanijyāsya pādau pādāvanejanīḥ

अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवान् लोकपावनः ।
व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कमैः

agrahīcchirasā rājan bhagavān lokapāvanaḥ |
vyalimpad divyagandhena candanāgurukuṅkamaiḥ

धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा ।
अर्चित्वाऽऽवेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत्

dhūpaiḥ surabhibhirmitraṃ pradīpāvalibhirmudā |
arcitvā''vedya tāmbūlaṃ gāṃ ca svāgatamabravīt

कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसंततम् ।
देवी पर्यचरत् साक्षात् चामरव्यजनेन वै

kucailaṃ malinaṃ kṣāmaṃ dvijaṃ dhamanisaṃtatam |
devī paryacarat sākṣāt cāmaravyajanena vai

अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना ।
विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम्

antaḥpurajano dṛṣṭvā kṛṣṇenāmalakīrtinā |
vismito'bhūdatiprītyā avadhūtaṃ sabhājitam

किमनेन कृतं पुण्यं अवधूतेन भिक्षुणा ।
श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च

kimanena kṛtaṃ puṇyaṃ avadhūtena bhikṣuṇā |
śriyā hīnena loke'smin garhitenādhamena ca

योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः ।
पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा

yo'sau trilokaguruṇā śrīnivāsena sambhṛtaḥ |
paryaṅkasthāṃ śriyaṃ hitvā pariṣvakto'grajo yathā

कथयां चक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः ।
आत्मनोर्ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम्

kathayāṃ cakraturgāthāḥ pūrvā gurukule satoḥ |
ātmanorlalitā rājan karau gṛhya parasparam

अपि ब्रह्मन्गुरुकुलाद् भवता लब्धदक्षिणात् ।
समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा

api brahmangurukulād bhavatā labdhadakṣiṇāt |
samāvṛttena dharmajña bhāryoḍhā sadṛśī na vā

प्रायो गृहेषु ते चित्तं अकामविहितं तथा ।
नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे

prāyo gṛheṣu te cittaṃ akāmavihitaṃ tathā |
naivātiprīyase vidvan dhaneṣu viditaṃ hi me

केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः ।
त्यजन्तः प्रकृतीर्दैवीः यथाहं लोकसङ्ग्रहम्

kecit kurvanti karmāṇi kāmairahatacetasaḥ |
tyajantaḥ prakṛtīrdaivīḥ yathāhaṃ lokasaṅgraham

कच्चिद् गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः ।
द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमश्नुते

kaccid gurukule vāsaṃ brahman smarasi nau yataḥ |
dvijo vijñāya vijñeyaṃ tamasaḥ pāramaśnute

स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भवः ।
आद्योऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः

sa vai satkarmaṇāṃ sākṣād dvijāteriha sambhavaḥ |
ādyo'ṅga yatrāśramiṇāṃ yathāhaṃ jñānado guruḥ

नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह ।
ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम्

nanvarthakovidā brahman varṇāśramavatāmiha |
ye mayā guruṇā vācā tarantyañjo bhavārṇavam

नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा ।
तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा

nāhamijyāprajātibhyāṃ tapasopaśamena vā |
tuṣyeyaṃ sarvabhūtātmā guruśuśrūṣayā yathā

अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ ।
गुरुदारैश्चोदितानां इन्धनानयने क्वचित्

api naḥ smaryate brahman vṛttaṃ nivasatāṃ gurau |
gurudāraiścoditānāṃ indhanānayane kvacit

प्रविष्टानां महारण्यं अपर्तौ सुमहद् द्विज ।
वातवर्षं अभूत्तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्नवः

praviṣṭānāṃ mahāraṇyaṃ apartau sumahad dvija |
vātavarṣaṃ abhūttīvraṃ niṣṭhurāḥ stanayitnavaḥ

सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिशः ।
निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन

sūryaścāstaṃ gatastāvat tamasā cāvṛtā diśaḥ |
nimnaṃ kūlaṃ jalamayaṃ na prājñāyata kiñcana

वयं भृशम्तत्र महानिलाम्बुभिः
निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे ।
दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने
गृहीतहस्ताः परिबभ्रिमातुराः

vayaṃ bhṛśamtatra mahānilāmbubhiḥ
nihanyamānā mahurambusamplave |
diśo'vidanto'tha parasparaṃ vane
gṛhītahastāḥ paribabhrimāturāḥ

एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरुः ।
अन्वेषमाणो नः शिष्यान् आचार्योऽपश्यदातुरान्

etad viditvā udite ravau sāndīpanirguruḥ |
anveṣamāṇo naḥ śiṣyān ācāryo'paśyadāturān

अहो हे पुत्रका यूयं अस्मदर्थेऽतिदुःखिताः ।
आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठः तं अनादृत्य मत्पराः

aho he putrakā yūyaṃ asmadarthe'tiduḥkhitāḥ |
ātmā vai prāṇināṃ preṣṭhaḥ taṃ anādṛtya matparāḥ

एतदेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् ।
यद् वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ

etadeva hi sacchiṣyaiḥ kartavyaṃ guruniṣkṛtam |
yad vai viśuddhabhāvena sarvārthātmārpaṇaṃ gurau

तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः ।
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च

tuṣṭo'haṃ bho dvijaśreṣṭhāḥ satyāḥ santu manorathāḥ |
chandāṃsyayātayāmāni bhavantviha paratra ca

इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मसु ।
गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये

itthaṃvidhānyanekāni vasatāṃ guruveśmasu |
guroranugraheṇaiva pumān pūrṇaḥ praśāntaye

किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो ।
भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत्

kimasmābhiranirvṛttaṃ devadeva jagadguro |
bhavatā satyakāmena yeṣāṃ vāso gurāvabhūt

यस्य च्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो ।
श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम्

yasya cchandomayaṃ brahma deha āvapanaṃ vibho |
śreyasāṃ tasya guruṣu vāso'tyantaviḍambanam