अध्याय 79: बल्वल का वध और बलराम की तीर्थयात्रा

ततः पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्डः पांशुवर्षणः
भीमो वायुरभूद्राजन्पूयगन्धस्तु सर्वशः

tataḥ parvaṇyupāvṛtte pracaṇḍaḥ pāṃśuvarṣaṇaḥ
bhīmo vāyurabhūdrājanpūyagandhastu sarvaśaḥ

अभवद्यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक्

abhavadyajñaśālāyāṃ so'nvadṛśyata śūladhṛk

तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम्

taptatāmraśikhāśmaśruṃ daṃṣṭrograbhrukuṭīmukham

हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतुः

halaṃ ca daityadamanaṃ te tūrṇamupatasthatuḥ

मूषलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बलः

mūṣalenāhanatkruddho mūrdhni brahmadruhaṃ balaḥ

सोऽपतद्भुवि निर्भिन्न ललाटोऽसृक्समुत्सृजन्
मुञ्चन्नार्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुणः

so'patadbhuvi nirbhinna lalāṭo'sṛksamutsṛjan
muñcannārtasvaraṃ śailo yathā vajrahato'ruṇaḥ

अभ्यषिञ्चन्महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा

abhyaṣiñcanmahābhāgā vṛtraghnaṃ vibudhā yathā

वैजयन्तीं ददुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजां
रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्याभरणानि च

vaijayantīṃ dadurmālāṃ śrīdhāmāmlānapaṅkajāṃ
rāmāya vāsasī divye divyānyābharaṇāni ca

स्नात्वा सरोवरमगाद्यतः सरयूरास्रवत्

snātvā sarovaramagādyataḥ sarayūrāsravat

स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन्जगाम पुलहाश्रमम्

snātvā santarpya devādīnjagāma pulahāśramam

गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुतः
गयां गत्वा पितॄनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे

gomatīṃ gaṇḍakīṃ snātvā vipāśāṃ śoṇa āplutaḥ
gayāṃ gatvā pitṝniṣṭvā gaṅgāsāgarasaṅgame

उपस्पृश्य महेन्द्रा द्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च
सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं ततः

upaspṛśya mahendrā drau rāmaṃ dṛṣṭvābhivādya ca
saptagodāvarīṃ veṇāṃ pampāṃ bhīmarathīṃ tataḥ

स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ रामः श्रीशैलं गिरिशालयम्
द्र विडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभुः

skandaṃ dṛṣṭvā yayau rāmaḥ śrīśailaṃ giriśālayam
dra viḍeṣu mahāpuṇyaṃ dṛṣṭvādriṃ veṅkaṭaṃ prabhuḥ

कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम्
श्रीरन्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरिः

kāmakoṣṇīṃ purīṃ kāñcīṃ kāverīṃ ca saridvarām
śrīrangākhyaṃ mahāpuṇyaṃ yatra sannihito hariḥ

ऋषभाद्रिं हरेः क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा
सामुद्रं सेतुमगमत्महापातकनाशनम्

ṛṣabhādriṃ hareḥ kṣetraṃ dakṣiṇāṃ mathurāṃ tathā
sāmudraṃ setumagamatmahāpātakanāśanam

कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम्

kṛtamālāṃ tāmraparṇīṃ malayaṃ ca kulācalam

योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम्

yojitastena cāśīrbhiranujñāto gato'rṇavam

दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श सः
ततः फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम्
विष्णुः सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पर्शद्गवायुतम्

dakṣiṇaṃ tatra kanyākhyāṃ durgāṃ devīṃ dadarśa saḥ
tataḥ phālgunamāsādya pañcāpsarasamuttamam
viṣṇuḥ sannihito yatra snātvāsparśadgavāyutam

ततोऽभिव्रज्य भगवान्केरलांस्तु त्रिगर्तकान्
गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटेः

tato'bhivrajya bhagavānkeralāṃstu trigartakān
gokarṇākhyaṃ śivakṣetraṃ sānnidhyaṃ yatra dhūrjaṭeḥ

आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद्बलः
तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम्

āryāṃ dvaipāyanīṃ dṛṣṭvā śūrpārakamagādbalaḥ
tāpīṃ payoṣṇīṃ nirvindhyāmupaspṛśyātha daṇḍakam

मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत्

manutīrthamupaspṛśya prabhāsaṃ punarāgamat

श्रुत्वा द्विजैः कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे
सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुवः

śrutvā dvijaiḥ kathyamānaṃ kurupāṇḍavasaṃyuge
sarvarājanyanidhanaṃ bhāraṃ mene hṛtaṃ bhuvaḥ

वारयिष्यन्विनशनं जगाम यदुनन्दनः

vārayiṣyanvinaśanaṃ jagāma yadunandanaḥ

युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि
अभिवाद्याभवंस्तुष्णीं किं विवक्षुरिहागतः

yudhiṣṭhirastu taṃ dṛṣṭvā yamau kṛṣṇārjunāvapi
abhivādyābhavaṃstuṣṇīṃ kiṃ vivakṣurihāgataḥ

मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत्

maṇḍalāni vicitrāṇi carantāvidamabravīt

एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम्

ekaṃ prāṇādhikaṃ manye utaikaṃ śikṣayādhikam

न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रणः

na lakṣyate jayo'nyo vā viramatvaphalo raṇaḥ

अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च

anusmarantāvanyonyaṃ duruktaṃ duṣkṛtāni ca

उग्रसेनादिभिः प्रीतैर्ज्ञातिभिः समुपागतः

ugrasenādibhiḥ prītairjñātibhiḥ samupāgataḥ

क्रत्वङ्गं क्रतुभिः सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम्

kratvaṅgaṃ kratubhiḥ sarvairnivṛttākhilavigraham

तेभ्यो विशुद्धं विज्ञानं भगवान्व्यतरद्विभुः
येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदुः

tebhyo viśuddhaṃ vijñānaṃ bhagavānvyataradvibhuḥ
yenaivātmanyado viśvamātmānaṃ viśvagaṃ viduḥ

रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दुः सुवासाः सुष्ठ्वलङ्कृतः

reje svajyotsnayevenduḥ suvāsāḥ suṣṭhvalaṅkṛtaḥ

अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य सन्ति हि

anantasyāprameyasya māyāmartyasya santi hi

सायं प्रातरनन्तस्य विष्णोः स दयितो भवेत्

sāyaṃ prātaranantasya viṣṇoḥ sa dayito bhavet