अध्याय 8: गर्ग द्वारा नामकरण, मुख में ब्रह्माण्ड-दर्शन

गर्गः पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपाः ।
व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेव प्रचोदितः

gargaḥ purohito rājan yadūnāṃ sumahātapāḥ |
vrajaṃ jagāma nandasya vasudeva pracoditaḥ

तं दृष्ट्वा परमप्रीतः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
आनर्चाधोक्षजधिया प्रणिपातपुरःसरम्

taṃ dṛṣṭvā paramaprītaḥ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |
ānarcādhokṣajadhiyā praṇipātapuraḥsaram

सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् ।
नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन् पूर्णस्य करवाम किम्

sūpaviṣṭaṃ kṛtātithyaṃ girā sūnṛtayā munim |
nandayitvābravīd brahman pūrṇasya karavāma kim

महद्विचलनं नॄणां गृहिणां दीनचेतसाम् ।
निःश्रेयसाय भगवन् कल्पते नान्यथा क्वचित्

mahadvicalanaṃ nṝṇāṃ gṛhiṇāṃ dīnacetasām |
niḥśreyasāya bhagavan kalpate nānyathā kvacit

ज्योतिषामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानं अतीन्द्रियम् ।
प्रणीतं भवता येन पुमान्वेद परावरम्

jyotiṣāmayanaṃ sākṣād yattajjñānaṃ atīndriyam |
praṇītaṃ bhavatā yena pumānveda parāvaram

त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठः संस्कारान् कर्तुमर्हसि ।
बालयोरनयोर्नॄणां जन्मना ब्राह्मणो गुरुः

tvaṃ hi brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ saṃskārān kartumarhasi |
bālayoranayornṝṇāṃ janmanā brāhmaṇo guruḥ

यदूनां अहमाचार्यः ख्यातश्च भुवि सर्वतः ।
सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम्

yadūnāṃ ahamācāryaḥ khyātaśca bhuvi sarvataḥ |
sutaṃ mayā saṃskṛtaṃ te manyate devakīsutam

कंसः पापमतिः सख्यं तव चानकदुन्दुभेः ।
देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति

kaṃsaḥ pāpamatiḥ sakhyaṃ tava cānakadundubheḥ |
devakyā aṣṭamo garbho na strī bhavitumarhati

इति सञ्चिन्तयन् श्रुत्वा देवक्या दारिकावचः ।
अपि हन्ता आगताशङ्कः तर्हि तन्नोऽनयो भवेत्

iti sañcintayan śrutvā devakyā dārikāvacaḥ |
api hantā āgatāśaṅkaḥ tarhi tanno'nayo bhavet

अलक्षितोऽस्मिन् रहसि मामकैरपि गोव्रजे ।
कुरु द्विजातिसंस्कारं स्वस्तिवाचनपूर्वकम्

alakṣito'smin rahasi māmakairapi govraje |
kuru dvijātisaṃskāraṃ svastivācanapūrvakam

एवं संप्रार्थितो विप्रः स्वचिकीर्षितमेव तत् ।
चकार नामकरणं गूढो रहसि बालयोः

evaṃ saṃprārthito vipraḥ svacikīrṣitameva tat |
cakāra nāmakaraṇaṃ gūḍho rahasi bālayoḥ

अयं हि रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणैः ।
आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद् बलं विदुः ।
यदूनामपृथग्भावात् सङ्कर्षणमुशन्त्युत

ayaṃ hi rohiṇīputro ramayan suhṛdo guṇaiḥ |
ākhyāsyate rāma iti balādhikyād balaṃ viduḥ |
yadūnāmapṛthagbhāvāt saṅkarṣaṇamuśantyuta

आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनूः ।
शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः

āsan varṇāstrayo hyasya gṛhṇato'nuyugaṃ tanūḥ |
śuklo raktastathā pīta idānīṃ kṛṣṇatāṃ gataḥ

प्रागयं वसुदेवस्य क्वचित् जातस्तवात्मजः ।
वासुदेव इति श्रीमान् अभिज्ञाः संप्रचक्षते

prāgayaṃ vasudevasya kvacit jātastavātmajaḥ |
vāsudeva iti śrīmān abhijñāḥ saṃpracakṣate

बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते ।
गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जनाः

bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te |
guṇakarmānurūpāṇi tānyahaṃ veda no janāḥ

एष वः श्रेय आधास्यद् गोपगोकुल-नन्दनः ।
अनेन सर्वदुर्गाणि यूयं अञ्जस्तरिष्यथ

eṣa vaḥ śreya ādhāsyad gopagokula-nandanaḥ |
anena sarvadurgāṇi yūyaṃ añjastariṣyatha

पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिताः ।
अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून् समेधिताः

purānena vrajapate sādhavo dasyupīḍitāḥ |
arājake rakṣyamāṇā jigyurdasyūn samedhitāḥ

य एतस्मिन् महाभागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः ।
नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुराः

ya etasmin mahābhāgāḥ prītiṃ kurvanti mānavāḥ |
nārayo'bhibhavantyetān viṣṇupakṣānivāsurāḥ

तस्मात् नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणैः ।
श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहितः

tasmāt nandātmajo'yaṃ te nārāyaṇasamo guṇaiḥ |
śriyā kīrtyānubhāvena gopāyasva samāhitaḥ

इत्यात्मानं समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते ।
नन्दः प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णमाशिषाम्

ityātmānaṃ samādiśya garge ca svagṛhaṃ gate |
nandaḥ pramudito mene ātmānaṃ pūrṇamāśiṣām

कालेन व्रजताल्पेन गोकुले रामकेशवौ ।
जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतुः

kālena vrajatālpena gokule rāmakeśavau |
jānubhyāṃ saha pāṇibhyāṃ riṅgamāṇau vijahratuḥ

तावङ्घ्रियुग्ममनुकृष्य सरीसृपन्तौ
घोषप्रघोषरुचिरं व्रजकर्दमेषु ।
तन्नादहृष्टमनसावनुसृत्य लोकं
मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रोः

tāvaṅghriyugmamanukṛṣya sarīsṛpantau
ghoṣapraghoṣaruciraṃ vrajakardameṣu |
tannādahṛṣṭamanasāvanusṛtya lokaṃ
mugdhaprabhītavadupeyaturanti mātroḥ

तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ
पङ्काङ्गरागरुचिरौ उपगृह्य दोर्भ्याम् ।
दत्त्वा स्तनं प्रपिबतोः स्म मुखं निरीक्ष्य
मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतुः प्रमोदम्

tanmātarau nijasutau ghṛṇayā snuvantyau
paṅkāṅgarāgarucirau upagṛhya dorbhyām |
dattvā stanaṃ prapibatoḥ sma mukhaṃ nirīkṣya
mugdhasmitālpadaśanaṃ yayatuḥ pramodam

यर्ह्यङ्गनादर्शनीय-कुमारलीलौ ।
अन्तर्व्रजे तदबलाः प्रगृहीतपुच्छैः ।
वत्सैरितस्तत उभावनुकृष्यमाणौ
प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जहृषुर्हसन्त्यः

yarhyaṅganādarśanīya-kumāralīlau |
antarvraje tadabalāḥ pragṛhītapucchaiḥ |
vatsairitastata ubhāvanukṛṣyamāṇau
prekṣantya ujjhitagṛhā jahṛṣurhasantyaḥ

शृङ्ग्यग्निदंष्ट्र्यसिजल द्विजकण्टकेभ्यः
क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निषेद्धुम् ।
गृह्याणि कर्तुमपि यत्र न तज्जनन्यौ
शेकात आपतुरलं मनसोऽनवस्थाम्

śṛṅgyagnidaṃṣṭryasijala dvijakaṇṭakebhyaḥ
krīḍāparāvaticalau svasutau niṣeddhum |
gṛhyāṇi kartumapi yatra na tajjananyau
śekāta āpaturalaṃ manaso'navasthām

कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णश्च गोकुले ।
अघृष्टजानुभिः पद्भिः विचक्रमतुरञ्जसा

kālenālpena rājarṣe rāmaḥ kṛṣṇaśca gokule |
aghṛṣṭajānubhiḥ padbhiḥ vicakramaturañjasā

ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर्व्रजबालकैः ।
सहरामो व्रजस्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम्

tatastu bhagavān kṛṣṇo vayasyairvrajabālakaiḥ |
saharāmo vrajastrīṇāṃ cikrīḍe janayan mudam

कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् ।
श्रृण्वन्त्याः किल तन्मातुः इति होचुः समागताः

kṛṣṇasya gopyo ruciraṃ vīkṣya kaumāracāpalam |
śrṛṇvantyāḥ kila tanmātuḥ iti hocuḥ samāgatāḥ

वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये क्रोशसञ्जातहासः
स्तेयं स्वाद्वत्त्यथ दधिपयः कल्पितैः स्तेययोगैः ।
मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति
द्रव्यालाभे सगृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान्

vatsān muñcan kvacidasamaye krośasañjātahāsaḥ
steyaṃ svādvattyatha dadhipayaḥ kalpitaiḥ steyayogaiḥ |
markān bhokṣyan vibhajati sa cennātti bhāṇḍaṃ bhinnatti
dravyālābhe sagṛhakupito yātyupakrośya tokān

हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यैः
छिद्रं ह्यन्तर्निहितवयुनः शिक्यभाण्डेषु तद्वित् ।
ध्वान्तागारे धृतमणिगणं स्वाङ्गमर्थप्रदीपं
काले गोप्यो यर्हि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ताः

hastāgrāhye racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiḥ
chidraṃ hyantarnihitavayunaḥ śikyabhāṇḍeṣu tadvit |
dhvāntāgāre dhṛtamaṇigaṇaṃ svāṅgamarthapradīpaṃ
kāle gopyo yarhi gṛhakṛtyeṣu suvyagracittāḥ

एवं धार्ष्ट्यान्युशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ
स्तेयोपायैर्विरचितकृतिः सुप्रतीको यथास्ते ।
इत्थं स्त्रीभिः सभयनयन श्रीमुखालोकिनीभिः
व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्युपालब्धुमैच्छत्

evaṃ dhārṣṭyānyuśati kurute mehanādīni vāstau
steyopāyairviracitakṛtiḥ supratīko yathāste |
itthaṃ strībhiḥ sabhayanayana śrīmukhālokinībhiḥ
vyākhyātārthā prahasitamukhī na hyupālabdhumaicchat

एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारकाः ।
कृष्णो मृदं भक्षितवान् इति मात्रे न्यवेदयन्

ekadā krīḍamānāste rāmādyā gopadārakāḥ |
kṛṣṇo mṛdaṃ bhakṣitavān iti mātre nyavedayan

सा गृहीत्वा करे कृष्णं उपालभ्य हितैषिणी ।
यशोदा भयसंभ्रान्त प्रेक्षणाक्षमभाषत

sā gṛhītvā kare kṛṣṇaṃ upālabhya hitaiṣiṇī |
yaśodā bhayasaṃbhrānta prekṣaṇākṣamabhāṣata

कस्मान् मृदमदान्तात्मन् भवान् भक्षितवान् रहः ।
वदन्ति तावका ह्येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम्

kasmān mṛdamadāntātman bhavān bhakṣitavān rahaḥ |
vadanti tāvakā hyete kumārāste'grajo'pyayam

नाहं भक्षितवान् अंब सर्वे मिथ्याभिशंसिनः ।
यदि सत्यगिरस्तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम्

nāhaṃ bhakṣitavān aṃba sarve mithyābhiśaṃsinaḥ |
yadi satyagirastarhi samakṣaṃ paśya me mukham

यद्येवं तर्हि व्यादेही इत्युक्तः स भगवान् हरिः ।
व्यादत्ताव्याहतैश्वर्यः क्रीडामनुजबालकः

yadyevaṃ tarhi vyādehī ityuktaḥ sa bhagavān hariḥ |
vyādattāvyāhataiśvaryaḥ krīḍāmanujabālakaḥ

सा तत्र ददृशे विश्वं जगत् स्थास्नु च खं दिशः ।
साद्रि-द्वीपाब्धि-भूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम्

sā tatra dadṛśe viśvaṃ jagat sthāsnu ca khaṃ diśaḥ |
sādri-dvīpābdhi-bhūgolaṃ savāyvagnīndutārakam

ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान् वियदेव च ।
वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रयः

jyotiścakraṃ jalaṃ tejo nabhasvān viyadeva ca |
vaikārikāṇīndriyāṇi mano mātrā guṇāstrayaḥ

एतद्विचित्रं सहजीवकाल
स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् ।
सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये
व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्

etadvicitraṃ sahajīvakāla
svabhāvakarmāśayaliṅgabhedam |
sūnostanau vīkṣya vidāritāsye
vrajaṃ sahātmānamavāpa śaṅkām

किं स्वप्न एतदुत देवमाया
किं वा मदीयो बत बुद्धिमोहः ।
अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य
यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः

kiṃ svapna etaduta devamāyā
kiṃ vā madīyo bata buddhimohaḥ |
atho amuṣyaiva mamārbhakasya
yaḥ kaścanautpattika ātmayogaḥ

अथो यथावन्न वितर्कगोचरं
चेतोमनःकर्मवचोभिरञ्जसा ।
यदाश्रयं येन यतः प्रतीयते
सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम्

atho yathāvanna vitarkagocaraṃ
cetomanaḥkarmavacobhirañjasā |
yadāśrayaṃ yena yataḥ pratīyate
sudurvibhāvyaṃ praṇatāsmi tatpadam

अहं ममासौ पतिरेष मे सुतो
व्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती ।
गोप्यश्च गोपाः सहगोधनाश्च मे
यन्माययेत्थं कुमतिः स मे गतिः

ahaṃ mamāsau patireṣa me suto
vrajeśvarasyākhilavittapā satī |
gopyaśca gopāḥ sahagodhanāśca me
yanmāyayetthaṃ kumatiḥ sa me gatiḥ

इत्थं विदित तत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वरः ।
वैष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभुः

itthaṃ vidita tattvāyāṃ gopikāyāṃ sa īśvaraḥ |
vaiṣṇavīṃ vyatanonmāyāṃ putrasnehamayīṃ vibhuḥ

सद्यो नष्टस्मृतिर्गोपी साऽऽरोप्यारोहमात्मजम् ।
प्रवृद्धस्नेहकलिल हृदयासीद् यथा पुरा

sadyo naṣṭasmṛtirgopī sā''ropyārohamātmajam |
pravṛddhasnehakalila hṛdayāsīd yathā purā

त्रय्या चोपनिषद्भिश्च साङ्ख्ययोगैश्च सात्वतैः ।
उपगीयमान माहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम्

trayyā copaniṣadbhiśca sāṅkhyayogaiśca sātvataiḥ |
upagīyamāna māhātmyaṃ hariṃ sāmanyatātmajam

नन्दः किमकरोद् ब्रह्मन् श्रेय एवं महोदयम् ।
यशोदा च महाभागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः

nandaḥ kimakarod brahman śreya evaṃ mahodayam |
yaśodā ca mahābhāgā papau yasyāḥ stanaṃ hariḥ

पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् ।
गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकशमलापहम्

pitarau nānvavindetāṃ kṛṣṇodārārbhakehitam |
gāyantyadyāpi kavayo yallokaśamalāpaham

द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह ।
करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह

droṇo vasūnāṃ pravaro dharayā bhāryayā saha |
kariṣyamāṇa ādeśān brahmaṇastamuvāca ha

जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ ।
भक्तिः स्यात्परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत्

jātayornau mahādeve bhuvi viśveśvare harau |
bhaktiḥ syātparamā loke yayāñjo durgatiṃ taret

अस्त्वित्युक्तः स भगवान् व्रजे द्रोणो महायशाः ।
जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत्

astvityuktaḥ sa bhagavān vraje droṇo mahāyaśāḥ |
jajñe nanda iti khyāto yaśodā sā dharābhavat

ततो भक्तिर्भगवति पुत्रीभूते जनार्दने ।
दम्पत्योर्नितरामासीत् गोपगोपीषु भारत

tato bhaktirbhagavati putrībhūte janārdane |
dampatyornitarāmāsīt gopagopīṣu bhārata

कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभुः ।
सहरामो वसंश्चक्रे तेषां प्रीतिं स्वलीलया

kṛṣṇo brahmaṇa ādeśaṃ satyaṃ kartuṃ vraje vibhuḥ |
saharāmo vasaṃścakre teṣāṃ prītiṃ svalīlayā