अध्याय 7: शकट-भंजन और तृणावर्त का वध

येन येनावतारेण भगवान्हरिरीश्वरः
करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च नः प्रभो

yena yenāvatāreṇa bhagavānharirīśvaraḥ
karoti karṇaramyāṇi manojñāni ca naḥ prabho

यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंसः
भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत्

yacchṛṇvato'paityaratirvitṛṣṇā sattvaṃ ca śuddhyatyacireṇa puṃsaḥ
bhaktirharau tatpuruṣe ca sakhyaṃ tadeva hāraṃ vada manyase cet

मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धतः

mānuṣaṃ lokamāsādya tajjātimanurundhataḥ

कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवे जन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम्
वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकैश्चकार सूनोरभिषेचनं सती

kadācidautthānikakautukāplave janmarkṣayoge samavetayoṣitām
vāditragītadvijamantravācakaiścakāra sūnorabhiṣecanaṃ satī

नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं विप्रैः कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितैः
अन्नाद्यवासःस्रगभीष्टधेनुभिः सञ्जातनिद्रा क्षमशीशयच्छनैः

nandasya patnī kṛtamajjanādikaṃ vipraiḥ kṛtasvastyayanaṃ supūjitaiḥ
annādyavāsaḥsragabhīṣṭadhenubhiḥ sañjātanidrā kṣamaśīśayacchanaiḥ

औत्थानिकौत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान्पूजयती व्रजौकसः
नैवाशृणोद्वै रुदितं सुतस्य सा रुदन्स्तनार्थी चरणावुदक्षिपत्

autthānikautsukyamanā manasvinī samāgatānpūjayatī vrajaukasaḥ
naivāśṛṇodvai ruditaṃ sutasya sā rudanstanārthī caraṇāvudakṣipat

अधःशयानस्य शिशोरनोऽल्पक प्रवालमृद्वङ्घ्रिहतं व्यवर्तत
विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं व्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नकूबरम्

adhaḥśayānasya śiśorano'lpaka pravālamṛdvaṅghrihataṃ vyavartata
vidhvastanānārasakupyabhājanaṃ vyatyastacakrākṣavibhinnakūbaram

औत्थानिके कर्मणि याः समागताः
नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुलाः
कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात्

autthānike karmaṇi yāḥ samāgatāḥ
nandādayaścādbhutadarśanākulāḥ
kathaṃ svayaṃ vai śakaṭaṃ viparyagāt

रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संशयः

rudatānena pādena kṣiptametanna saṃśayaḥ

अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदुः

aprameyaṃ balaṃ tasya bālakasya na te viduḥ

कृतस्वस्त्ययनं विप्रैः सूक्तैः स्तनमपाययत्

kṛtasvastyayanaṃ vipraiḥ sūktaiḥ stanamapāyayat

विप्रा हुत्वार्चयां चक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभिः

viprā hutvārcayāṃ cakrurdadhyakṣatakuśāmbubhiḥ

न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफलाः कृताः

na teṣāṃ satyaśīlānāmāśiṣo viphalāḥ kṛtāḥ

जलैः पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमैः

jalaiḥ pavitrauṣadhibhirabhiṣicya dvijottamaiḥ

हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्यः प्रादादन्नं महागुणम्

hutvā cāgniṃ dvijātibhyaḥ prādādannaṃ mahāguṇam

आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात्ते चान्वयुञ्जत

ātmajābhyudayārthāya prādātte cānvayuñjata

विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तैर्याः प्रोक्तास्तथाशिषः
ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम्

viprā mantravido yuktāstairyāḥ proktāstathāśiṣaḥ
tā niṣphalā bhaviṣyanti na kadācidapi sphuṭam

गरिमाणं शिशोर्वोढुं न सेहे गिरिकूटवत्

garimāṇaṃ śiśorvoḍhuṃ na sehe girikūṭavat

महापुरुषमादध्यौ जगतामास कर्मसु

mahāpuruṣamādadhyau jagatāmāsa karmasu

दैत्यो नाम्ना तृणावर्तः कंसभृत्यः प्रणोदितः
चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम्

daityo nāmnā tṛṇāvartaḥ kaṃsabhṛtyaḥ praṇoditaḥ
cakravātasvarūpeṇa jahārāsīnamarbhakam

गोकुलं सर्वमावृण्वन्मुष्णंश्चक्षूंषि रेणुभिः
ईरयन्सुमहाघोर शब्देन प्रदिशो दिशः

gokulaṃ sarvamāvṛṇvanmuṣṇaṃścakṣūṃṣi reṇubhiḥ
īrayansumahāghora śabdena pradiśo diśaḥ

सुतं यशोदा नापश्यत्तस्मिन्न्यस्तवती यतः

sutaṃ yaśodā nāpaśyattasminnyastavatī yataḥ

तृणावर्तनिसृष्टाभिः शर्कराभिरुपद्रुतः

tṛṇāvartanisṛṣṭābhiḥ śarkarābhirupadrutaḥ

इति खरपवनचक्रपांशुवर्षे सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता
अतिकरुमनुस्मरन्त्यशोचद्भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गौः

iti kharapavanacakrapāṃśuvarṣe sutapadavīmabalāvilakṣya mātā
atikarumanusmarantyaśocadbhuvi patitā mṛtavatsakā yathā gauḥ

रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशमनुतप्तधियोऽश्रुपूर्णमुख्यः
रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुं पवन उपारतपांशुवर्षवेगे

ruditamanuniśamya tatra gopyo bhṛśamanutaptadhiyo'śrupūrṇamukhyaḥ
ruruduranupalabhya nandasūnuṃ pavana upāratapāṃśuvarṣavege

कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद्भूरिभारभृत्

kṛṣṇaṃ nabhogato gantuṃ nāśaknodbhūribhārabhṛt

गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोदद्भुतार्भकम्

gale gṛhīta utsraṣṭuṃ nāśaknodadbhutārbhakam

अव्यक्तरावो न्यपतत्सहबालो व्यसुर्व्रजे

avyaktarāvo nyapatatsahabālo vyasurvraje

तमन्तरिक्षात्पतितं शिलायां विशीर्णसर्वावयवं करालम्
पुरं यथा रुद्र शरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददृशुः समेताः

tamantarikṣātpatitaṃ śilāyāṃ viśīrṇasarvāvayavaṃ karālam
puraṃ yathā rudra śareṇa viddhaṃ striyo rudatyo dadṛśuḥ sametāḥ

प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिताः कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम्
तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात्प्रमुक्तम्
गोप्यश्च गोपाः किल नन्दमुख्या लब्ध्वा पुनः प्रापुरतीव मोदम्

prādāya mātre pratihṛtya vismitāḥ kṛṣṇaṃ ca tasyorasi lambamānam
taṃ svastimantaṃ puruṣādanītaṃ vihāyasā mṛtyumukhātpramuktam
gopyaśca gopāḥ kila nandamukhyā labdhvā punaḥ prāpuratīva modam

अहो बतात्यद्भुतमेष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितोऽभ्यगात्पुनः
हिंस्रः स्वपापेन विहिंसितः खलः साधुः समत्वेन भयाद्विमुच्यते

aho batātyadbhutameṣa rakṣasā bālo nivṛttiṃ gamito'bhyagātpunaḥ
hiṃsraḥ svapāpena vihiṃsitaḥ khalaḥ sādhuḥ samatvena bhayādvimucyate

पूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम्
यत्सम्परेतः पुनरेव बालको
दिष्ट्या स्वबन्धून्प्रणयन्नुपस्थितः

pūrteṣṭadattamuta bhūtasauhṛdam
yatsamparetaḥ punareva bālako
diṣṭyā svabandhūnpraṇayannupasthitaḥ

वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मितः

vasudevavaco bhūyo mānayāmāsa vismitaḥ

प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता

prasnutaṃ pāyayāmāsa stanaṃ snehapariplutā

मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम्

mukhaṃ lālayatī rājañjṛmbhato dadṛśe idam

खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशाः सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च
द्वीपान्नगांस्तद्दुहितॄर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि

khaṃ rodasī jyotiranīkamāśāḥ sūryenduvahniśvasanāmbudhīṃśca
dvīpānnagāṃstadduhitṝrvanāni bhūtāni yāni sthirajaṅgamāni

सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत्सुविस्मिता

sammīlya mṛgaśāvākṣī netre āsītsuvismitā