अध्याय 78: दन्तवक्र का वध और नैमिष में रोमहर्षण

शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मतिः ।
परलोकगतानां च कुर्वन्पारोक्ष्यसौहृदम्

śiśupālasya śālvasya pauṇḍrakasyāpi durmatiḥ |
paralokagatānāṃ ca kurvanpārokṣyasauhṛdam

एकः पदातिः सङ्क्रुद्धो गदापाणिः प्रकम्पयन् ।
पद्भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत

ekaḥ padātiḥ saṅkruddho gadāpāṇiḥ prakampayan |
padbhyāmimāṃ mahārāja mahāsattvo vyadṛśyata

तं तथायान्तमालोक्य गदामादाय सत्वरः ।
अवप्लुत्य रथात्कृष्णः सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात्

taṃ tathāyāntamālokya gadāmādāya satvaraḥ |
avaplutya rathātkṛṣṇaḥ sindhuṃ veleva pratyadhāt

गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मदः ।
दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दृष्टिपथं गतः

gadāmudyamya kārūṣo mukundaṃ prāha durmadaḥ |
diṣṭyā diṣṭyā bhavānadya mama dṛṣṭipathaṃ gataḥ

त्वं मातुलेयो नः कृष्ण मित्रध्रुङ्मां जिघांससि ।
अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया

tvaṃ mātuleyo naḥ kṛṣṇa mitradhruṅmāṃ jighāṃsasi |
atastvāṃ gadayā manda haniṣye vajrakalpayā

तर्ह्यानृण्यमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सलः ।
बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधिं देहचरं यथा

tarhyānṛṇyamupaimyajña mitrāṇāṃ mitravatsalaḥ |
bandhurūpamariṃ hatvā vyādhiṃ dehacaraṃ yathā

एवं रूक्षैस्तुदन्वाक्यैः कृष्णं तोत्रैरिव द्विपम् ।
गदयाताडयन्मूर्ध्नि सिंहवद्व्यनदच्च सः

evaṃ rūkṣaistudanvākyaiḥ kṛṣṇaṃ totrairiva dvipam |
gadayātāḍayanmūrdhni siṃhavadvyanadacca saḥ

गदयाभिहतोऽप्याजौ न चचाल यदूद्वहः ।
कृष्णोऽपि तमहन्गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे

gadayābhihato'pyājau na cacāla yadūdvahaḥ |
kṛṣṇo'pi tamahangurvyā kaumodakyā stanāntare

गदानिर्भिन्नहृदय उद्वमन्रुधिरं मुखात् ।
प्रसार्य केशबाह्वङ्घ्रीन्धरण्यां न्यपतद्व्यसुः

gadānirbhinnahṛdaya udvamanrudhiraṃ mukhāt |
prasārya keśabāhvaṅghrīndharaṇyāṃ nyapatadvyasuḥ

ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविशदद्भुतम् ।
पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप

tataḥ sūkṣmataraṃ jyotiḥ kṛṣṇamāviśadadbhutam |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ yathā caidyavadhe nṛpa

विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्लुतः ।
आगच्छदसिचर्माभ्यामुच्छ्वसंस्तज्जिघांसया

vidūrathastu tadbhrātā bhrātṛśokapariplutaḥ |
āgacchadasicarmābhyāmucchvasaṃstajjighāṃsayā

तस्य चापततः कृष्णश्चक्रेण क्षुरनेमिना ।
शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम्

tasya cāpatataḥ kṛṣṇaścakreṇa kṣuraneminā |
śiro jahāra rājendra sakirīṭaṃ sakuṇḍalam

एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् ।
हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडितः सुरमानवैः

evaṃ saubhaṃ ca śālvaṃ ca dantavakraṃ sahānujam |
hatvā durviṣahānanyairīḍitaḥ suramānavaiḥ

मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगैः ।
अप्सरोभिः पितृगणैर्यक्षैः किन्नरचारणैः

munibhiḥ siddhagandharvairvidyādharamahoragaiḥ |
apsarobhiḥ pitṛgaṇairyakṣaiḥ kinnaracāraṇaiḥ

उपगीयमानविजयः कुसुमैरभिवर्षितः ।
वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम्

upagīyamānavijayaḥ kusumairabhivarṣitaḥ |
vṛtaśca vṛṣṇipravarairviveśālaṅkṛtāṃ purīm

एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवान्जगदीश्वरः ।
ईयते पशुदृष्टीनां निर्जितो जयतीति सः

evaṃ yogeśvaraḥ kṛṣṇo bhagavānjagadīśvaraḥ |
īyate paśudṛṣṭīnāṃ nirjito jayatīti saḥ

श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डवैः ।
तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थः प्रययौ किल

śrutvā yuddhodyamaṃ rāmaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍavaiḥ |
tīrthābhiṣekavyājena madhyasthaḥ prayayau kila

स्नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षिपितृमानवान् ।
सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः

snātvā prabhāse santarpya devarṣipitṛmānavān |
sarasvatīṃ pratisrotaṃ yayau brāhmaṇasaṃvṛtaḥ

पृथूदकं बिन्दुसरस्त्रितकूपं सुदर्शनम् ।
विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम्

pṛthūdakaṃ bindusarastritakūpaṃ sudarśanam |
viśālaṃ brahmatīrthaṃ ca cakraṃ prācīṃ sarasvatīm

यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत ।
जगाम नैमिषं यत्र ऋषयः सत्रमासते

yamunāmanu yānyeva gaṅgāmanu ca bhārata |
jagāma naimiṣaṃ yatra ṛṣayaḥ satramāsate

तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिणः ।
अभिनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन्

tamāgatamabhipretya munayo dīrghasatriṇaḥ |
abhinandya yathānyāyaṃ praṇamyotthāya cārcayan

सोऽर्चितः सपरीवारः कृतासनपरिग्रहः ।
रोमहर्षणमासीनं महर्षेः शिष्यमैक्षत

so'rcitaḥ saparīvāraḥ kṛtāsanaparigrahaḥ |
romaharṣaṇamāsīnaṃ maharṣeḥ śiṣyamaikṣata

अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रह्वणाञ्जलिम् ।
अध्यासीनं च तान्विप्रांश्चुकोपोद्वीक्ष्य माधवः

apratyutthāyinaṃ sūtamakṛtaprahvaṇāñjalim |
adhyāsīnaṃ ca tānviprāṃścukopodvīkṣya mādhavaḥ

यस्मादसाविमान्विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमजः ।
धर्मपालांस्तथैवास्मान्वधमर्हति दुर्मतिः

yasmādasāvimānviprānadhyāste pratilomajaḥ |
dharmapālāṃstathaivāsmānvadhamarhati durmatiḥ

ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च ।
सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः

ṛṣerbhagavato bhūtvā śiṣyo'dhītya bahūni ca |
setihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ

अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिनः ।
न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः

adāntasyāvinītasya vṛthā paṇḍitamāninaḥ |
na guṇāya bhavanti sma naṭasyevājitātmanaḥ

एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः ।
वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिकाः

etadartho hi loke'sminnavatāro mayā kṛtaḥ |
vadhyā me dharmadhvajinaste hi pātakino'dhikāḥ

एतावदुक्त्वा भगवान्निवृत्तोऽसद्वधादपि ।
भावित्वात्तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत्प्रभुः

etāvaduktvā bhagavānnivṛtto'sadvadhādapi |
bhāvitvāttaṃ kuśāgreṇa karasthenāhanatprabhuḥ

हाहेतिवादिनः सर्वे मुनयः खिन्नमानसाः ।
ऊचुः सङ्कर्षणं देवमधर्मस्ते कृतः प्रभो

hāhetivādinaḥ sarve munayaḥ khinnamānasāḥ |
ūcuḥ saṅkarṣaṇaṃ devamadharmaste kṛtaḥ prabho

अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन ।
आयुश्चात्माक्लमं तावद्यावत्सत्रं समाप्यते

asya brahmāsanaṃ dattamasmābhiryadunandana |
āyuścātmāklamaṃ tāvadyāvatsatraṃ samāpyate

अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा ।
योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामकः

ajānataivācaritastvayā brahmavadho yathā |
yogeśvarasya bhavato nāmnāyo'pi niyāmakaḥ

यद्येतद्ब्रह्महत्यायाः पावनं लोकपावन ।
चरिष्यति भवांल्लोक सङ्ग्रहोऽनन्यचोदितः

yadyetadbrahmahatyāyāḥ pāvanaṃ lokapāvana |
cariṣyati bhavāṃlloka saṅgraho'nanyacoditaḥ

चरिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया ।
नियमः प्रथमे कल्पे यावान्स तु विधीयताम्

cariṣye vadhanirveśaṃ lokānugrahakāmyayā |
niyamaḥ prathame kalpe yāvānsa tu vidhīyatām

दीर्घमायुर्बतैतस्य सत्त्वमिन्द्रि यमेव च ।
आशासितं यत्तद्ब्रूते साधये योगमायया

dīrghamāyurbataitasya sattvamindri yameva ca |
āśāsitaṃ yattadbrūte sādhaye yogamāyayā

अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च ।
यथा भवेद्वचः सत्यं तथा राम विधीयताम्

astrasya tava vīryasya mṛtyorasmākameva ca |
yathā bhavedvacaḥ satyaṃ tathā rāma vidhīyatām

आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् ।
तस्मादस्य भवेद्वक्ता आयुरिन्द्रि यसत्त्ववान्

ātmā vai putra utpanna iti vedānuśāsanam |
tasmādasya bhavedvaktā āyurindri yasattvavān

किं वः कामो मुनिश्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्यथ ।
अजानतस्त्वपइ!तिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः

kiṃ vaḥ kāmo muniśreṣṭhā brūtāhaṃ karavāṇyatha |
ajānatastvapai!tiṃ yathā me cintyatāṃ budhāḥ

इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानवः ।
स दूषयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि

ilvalasya suto ghoro balvalo nāma dānavaḥ |
sa dūṣayati naḥ satrametya parvaṇi parvaṇi

तं पापं जहि दाशार्ह तन्नः शुश्रूषणं परम् ।
पूयशोणितविन्मूत्र सुरामांसाभिवर्षिणम्

taṃ pāpaṃ jahi dāśārha tannaḥ śuśrūṣaṇaṃ param |
pūyaśoṇitavinmūtra surāmāṃsābhivarṣiṇam

ततश्च भारतं वर्षं परीत्य सुसमाहितः ।
चरित्वा द्वादशमासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसि

tataśca bhārataṃ varṣaṃ parītya susamāhitaḥ |
caritvā dvādaśamāsāṃstīrthasnāyī viśudhyasi