अध्याय 77: श्रीकृष्ण द्वारा सौभ और शाल्व का नाश

स तूपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृतकार्मुकः ।
नय मां द्युमतः पार्श्वं वीरस्येत्याह सारथिम्

sa tūpaspṛśya salilaṃ daṃśito dhṛtakārmukaḥ |
naya māṃ dyumataḥ pārśvaṃ vīrasyetyāha sārathim

विधमन्तं स्वसैन्यानि द्युमन्तं रुक्मिणीसुतः ।
प्रतिहत्य प्रत्यविध्यन् नाराचैरष्टभिः स्मयन्

vidhamantaṃ svasainyāni dyumantaṃ rukmiṇīsutaḥ |
pratihatya pratyavidhyan nārācairaṣṭabhiḥ smayan

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् सूतमेकेन चाहनत् ।
द्वावाभ्यं धनुश्च केतुं च शरेणान्येन वै शिरः

caturbhiścaturo vāhān sūtamekena cāhanat |
dvāvābhyaṃ dhanuśca ketuṃ ca śareṇānyena vai śiraḥ

गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्नुः सौभपतेर्बलम् ।
पेतुः समुद्रे सौभेयाः सर्वे संछिन्नकन्धराः

gadasātyakisāmbādyā jaghnuḥ saubhapaterbalam |
petuḥ samudre saubheyāḥ sarve saṃchinnakandharāḥ

एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् ।
युद्धं त्रिणवरात्रं तद् अभूत् तुमुलमुल्बणम्

evaṃ yadūnāṃ śālvānāṃ nighnatāmitaretaram |
yuddhaṃ triṇavarātraṃ tad abhūt tumulamulbaṇam

इन्द्रप्रस्थं गतः कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना ।
राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते

indraprasthaṃ gataḥ kṛṣṇa āhūto dharmasūnunā |
rājasūye'tha nivṛtte śiśupāle ca saṃsthite

कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् ।
निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वावारवतीं ययौ

kuruvṛddhānanujñāpya munīṃśca sasutāṃ pṛthām |
nimittānyatighorāṇi paśyan dvāvāravatīṃ yayau

आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसङ्गतः ।
राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्युः पुरीं मम

āha cāhamihāyāta āryamiśrābhisaṅgataḥ |
rājanyāścaidyapakṣīyā nūnaṃ hanyuḥ purīṃ mama

वीक्ष्य तत्कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम् ।
सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशवः

vīkṣya tatkadanaṃ svānāṃ nirūpya purarakṣaṇam |
saubhaṃ ca śālvarājaṃ ca dārukaṃ prāha keśavaḥ

रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै ।
सम्भ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम्

rathaṃ prāpaya me sūta śālvasyāntikamāśu vai |
sambhramaste na kartavyo māyāvī saubharāḍayam

इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुकः ।
विशन्तं ददृशुः सर्वे स्वे परे चारुणानुजम्

ityuktaścodayāmāsa rathamāsthāya dārukaḥ |
viśantaṃ dadṛśuḥ sarve sve pare cāruṇānujam

शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायबलेश्वरः ।
प्राहरत् कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे

śālvaśca kṛṣṇamālokya hataprāyabaleśvaraḥ |
prāharat kṛṣṇasūtāya śaktiṃ bhīmaravāṃ mṛdhe

तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा ।
भासयन्तीं दिशः शौरिः सायकैः शतधाच्छिनत्

tāmāpatantīṃ nabhasi maholkāmiva raṃhasā |
bhāsayantīṃ diśaḥ śauriḥ sāyakaiḥ śatadhācchinat

तं च षोडशभिर्विद्ध्वा बाणैः सौभं च खे भ्रमत् ।
अविध्यच्छरसन्दोहैः खं सूर्य इव रश्मिभिः

taṃ ca ṣoḍaśabhirviddhvā bāṇaiḥ saubhaṃ ca khe bhramat |
avidhyaccharasandohaiḥ khaṃ sūrya iva raśmibhiḥ

शाल्वः शौरेस्तु दोः सव्यं शार्ङ्गं शार्ङ्गधन्वनः ।
बिभेद न्यपतद् हस्तात् शार्ङ्गमासीत् तदद्भुतम्

śālvaḥ śaurestu doḥ savyaṃ śārṅgaṃ śārṅgadhanvanaḥ |
bibheda nyapatad hastāt śārṅgamāsīt tadadbhutam

हाहाकारो महानासीद् भूतानां तत्र पश्यताम् ।
निनद्य सौभराडुच्चैः इदमाह जनार्दनम्

hāhākāro mahānāsīd bhūtānāṃ tatra paśyatām |
ninadya saubharāḍuccaiḥ idamāha janārdanam

यत्त्वया मूढ नः सख्युः भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् ।
प्रमत्तः स सभामध्ये त्वया व्यापादितः सखा

yattvayā mūḍha naḥ sakhyuḥ bhrāturbhāryā hṛtekṣatām |
pramattaḥ sa sabhāmadhye tvayā vyāpāditaḥ sakhā

तं त्वाद्य निशितैर्बाणैः अपराजितमानिनम् ।
नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रतः

taṃ tvādya niśitairbāṇaiḥ aparājitamāninam |
nayāmyapunarāvṛttiṃ yadi tiṣṭhermamāgrataḥ

वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् ।
पौरुषं दर्शयन्ति स्म शूरा न बहुभाषिणः

vṛthā tvaṃ katthase manda na paśyasyantike'ntakam |
pauruṣaṃ darśayanti sma śūrā na bahubhāṣiṇaḥ

इत्युक्त्वा भगवान् शाल्वं गदया भीमवेगया ।
तताड जत्रौ संरब्धः स चकम्पे वमन्नसृक्

ityuktvā bhagavān śālvaṃ gadayā bhīmavegayā |
tatāḍa jatrau saṃrabdhaḥ sa cakampe vamannasṛk

गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत ।
ततो मुहूर्त आगत्य पुरुषः शिरसाच्युतम् ।
देवक्या प्रहितोऽस्मीति नत्वा प्राह वचो रुदन्

gadāyāṃ sannivṛttāyāṃ śālvastvantaradhīyata |
tato muhūrta āgatya puruṣaḥ śirasācyutam |
devakyā prahito'smīti natvā prāha vaco rudan

कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल ।
बद्ध्वापनीतः शाल्वेन सौनिकेन यथा पशुः

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho pitā te pitṛvatsala |
baddhvāpanītaḥ śālvena saunikena yathā paśuḥ

निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषीं प्रकृतिं गतः ।
विमनस्को घृणी स्नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा

niśamya vipriyaṃ kṛṣṇo mānuṣīṃ prakṛtiṃ gataḥ |
vimanasko ghṛṇī snehād babhāṣe prākṛto yathā

कथं राममसम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरैः ।
शाल्वेनाल्पीयसा नीतः पिता मे बलवान् विधिः

kathaṃ rāmamasambhrāntaṃ jitvājeyaṃ surāsuraiḥ |
śālvenālpīyasā nītaḥ pitā me balavān vidhiḥ

इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् प्रत्युपस्थितः ।
वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच सः

iti bruvāṇe govinde saubharāṭ pratyupasthitaḥ |
vasudevamivānīya kṛṣṇaṃ cedamuvāca saḥ

एष ते जनिता तातो यदर्थमिह जीवसि ।
वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुं ईशश्चेत् पाहि बालिश

eṣa te janitā tāto yadarthamiha jīvasi |
vadhiṣye vīkṣataste'muṃ īśaścet pāhi bāliśa

एवं निर्भर्त्स्य मायावी खड्गेनानकदुन्दुभेः ।
उत्कृत्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत्

evaṃ nirbhartsya māyāvī khaḍgenānakadundubheḥ |
utkṛtya śira ādāya khasthaṃ saubhaṃ samāviśat

ततो मुहूर्तं प्रकृतावुपप्लुतः
स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्गतः ।
महानुभावस्तदबुध्यदासुरीं
मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम्

tato muhūrtaṃ prakṛtāvupaplutaḥ
svabodha āste svajanānuṣaṅgataḥ |
mahānubhāvastadabudhyadāsurīṃ
māyāṃ sa śālvaprasṛtāṃ mayoditām

न तत्र दूतं न पितुः कलेवरं
प्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युतः ।
स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं
सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यतः

na tatra dūtaṃ na pituḥ kalevaraṃ
prabuddha ājau samapaśyadacyutaḥ |
svāpnaṃ yathā cāmbaracāriṇaṃ ripuṃ
saubhasthamālokya nihantumudyataḥ

एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः के च नान्विताः ।
यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत

evaṃ vadanti rājarṣe ṛṣayaḥ ke ca nānvitāḥ |
yat svavāco virudhyeta nūnaṃ te na smarantyuta

क्व शोकमोहौ स्नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवाः ।
क्व चाखण्डितविज्ञान ज्ञानैश्वर्यस्त्वखण्डितः

kva śokamohau sneho vā bhayaṃ vā ye'jñasambhavāḥ |
kva cākhaṇḍitavijñāna jñānaiśvaryastvakhaṇḍitaḥ

यत्पादसेवोर्जितयाऽऽत्मविद्यया
हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् ।
लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरं
कुतो नु मोहः परमस्य सद्गतेः

yatpādasevorjitayā''tmavidyayā
hinvantyanādyātmaviparyayagraham |
labhanta ātmīyamanantamaiśvaraṃ
kuto nu mohaḥ paramasya sadgateḥ

तं शस्त्रपूगैः प्रहरन्तमोजसा
शाल्वं शरैः शौरिरमोघविक्रमः ।
विद्ध्वाच्छिनद् वर्म धनुः शिरोमणिं
सौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह

taṃ śastrapūgaiḥ praharantamojasā
śālvaṃ śaraiḥ śauriramoghavikramaḥ |
viddhvācchinad varma dhanuḥ śiromaṇiṃ
saubhaṃ ca śatrorgadayā ruroja ha

तत्कृष्णहस्तेरितया विचूर्णितं
पपात तोये गदया सहस्रधा ।
विसृज्य तद् भूतलमास्थितो गदां
उद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद् द्रुतम्

tatkṛṣṇahasteritayā vicūrṇitaṃ
papāta toye gadayā sahasradhā |
visṛjya tad bhūtalamāsthito gadāṃ
udyamya śālvo'cyutamabhyagād drutam

आधावतः सगदं तस्य बाहुं
भल्लेन छित्त्वाथ रथाङ्गमद्भुतम् ।
वधाय शाल्वस्य लयार्कसन्निभं
बिभ्रद् बभौ सार्क इवोदयाचलः

ādhāvataḥ sagadaṃ tasya bāhuṃ
bhallena chittvātha rathāṅgamadbhutam |
vadhāya śālvasya layārkasannibhaṃ
bibhrad babhau sārka ivodayācalaḥ

जहार तेनैव शिरः सकुण्डलं
किरीटयुक्तं पुरुमायिनो हरिः ।
वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरो
बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम्

jahāra tenaiva śiraḥ sakuṇḍalaṃ
kirīṭayuktaṃ purumāyino hariḥ |
vajreṇa vṛtrasya yathā purandaro
babhūva hāheti vacastadā nṛṇām

तस्मिन्निपतिते पापे सौभे च गदया हते ।
नेदुर्दुन्दुभयो राजन् दिवि देवगणेरिताः ।
सखीनां अपचितिं कुर्वन् दन्तवक्रो रुषाभ्यगात्

tasminnipatite pāpe saubhe ca gadayā hate |
nedurdundubhayo rājan divi devagaṇeritāḥ |
sakhīnāṃ apacitiṃ kurvan dantavakro ruṣābhyagāt