अध्याय 72: भीम द्वारा जरासन्ध का वध

एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृतः ।
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः भ्रातृभिश्च युधिष्ठिरः

ekadā tu sabhāmadhya āsthito munibhirvṛtaḥ |
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ bhrātṛbhiśca yudhiṣṭhiraḥ

आचार्यैः कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः ।
श्रृण्वतामेव चैतेषां आभाष्येदमुवाच ह

ācāryaiḥ kulavṛddhaiśca jñātisaṃbandhibāndhavaiḥ |
śrṛṇvatāmeva caiteṣāṃ ābhāṣyedamuvāca ha

क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः ।
यक्ष्ये विभूतीर्भवतः तत्संपादय नः प्रभो

kraturājena govinda rājasūyena pāvanīḥ |
yakṣye vibhūtīrbhavataḥ tatsaṃpādaya naḥ prabho

त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति
ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति ।
विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्गम्
आशासते यदि त आशिष ईश नान्ये

tvatpāduke avirataṃ pari ye caranti
dhyāyantyabhadranaśane śucayo gṛṇanti |
vindanti te kamalanābha bhavāpavargam
āśāsate yadi ta āśiṣa īśa nānye

तद्देवदेव भवतश्चरणारविन्द
सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एषः ।
ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां
निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम्

taddevadeva bhavataścaraṇāravinda
sevānubhāvamiha paśyatu loka eṣaḥ |
ye tvāṃ bhajanti na bhajantyuta vobhayeṣāṃ
niṣṭhāṃ pradarśaya vibho kurusṛñjayānām

न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात्
सर्वात्मनः समदृशः स्वसुखानुभूतेः ।
संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः
सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र

na brahmaṇaḥ svaparabhedamatistava syāt
sarvātmanaḥ samadṛśaḥ svasukhānubhūteḥ |
saṃsevatāṃ surataroriva te prasādaḥ
sevānurūpamudayo na viparyayo'tra

सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन ।
कल्याणी येन ते कीर्तिः लोकान् अनुभविष्यति

samyag vyavasitaṃ rājan bhavatā śatrukarśana |
kalyāṇī yena te kīrtiḥ lokān anubhaviṣyati

ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो ।
सर्वेषामपि भूतानां ईप्सितः क्रतुराडयम्

ṛṣīṇāṃ pitṛdevānāṃ suhṛdāmapi naḥ prabho |
sarveṣāmapi bhūtānāṃ īpsitaḥ kraturāḍayam

विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे ।
सम्भृत्य सर्वसम्भारान् आहरस्व महाक्रतुम्

vijitya nṛpatīn sarvān kṛtvā ca jagatīṃ vaśe |
sambhṛtya sarvasambhārān āharasva mahākratum

एते ते भ्रातरो राजन् लोकपालांशसंभवाः ।
जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः

ete te bhrātaro rājan lokapālāṃśasaṃbhavāḥ |
jito'smyātmavatā te'haṃ durjayo yo'kṛtātmabhiḥ

न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया ।
विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिवः

na kaścinmatparaṃ loke tejasā yaśasā śriyā |
vibhūtibhirvābhibhaved devo'pi kimu pārthivaḥ

निशम्य भगवद्गीतं प्रीतः फुल्लमुखाम्बुजः ।
भ्रातॄन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान्

niśamya bhagavadgītaṃ prītaḥ phullamukhāmbujaḥ |
bhrātṝn digvijaye'yuṅkta viṣṇutejopabṛṃhitān

सहदेवं दक्षिणस्यां आदिशत् सह सृञ्जयैः ।
दिशि प्रतीच्यां नकुलं उदीच्यां सव्यसाचिनम् ।
प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः

sahadevaṃ dakṣiṇasyāṃ ādiśat saha sṛñjayaiḥ |
diśi pratīcyāṃ nakulaṃ udīcyāṃ savyasācinam |
prācyāṃ vṛkodaraṃ matsyaiḥ kekayaiḥ saha madrakaiḥ

ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा ।
अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते

te vijitya nṛpān vīrā ājahrurdigbhya ojasā |
ajātaśatrave bhūri draviṇaṃ nṛpa yakṣyate

श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः ।
आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह

śrutvājitaṃ jarāsandhaṃ nṛpaterdhyāyato hariḥ |
āhopāyaṃ tamevādya uddhavo yamuvāca ha

भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रयः ।
जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः

bhīmaseno'rjunaḥ kṛṣṇo brahmaliṅgadharāstrayaḥ |
jagmurgirivrajaṃ tāta bṛhadrathasuto yataḥ

ते गत्वाऽऽतिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् ।
ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिनः

te gatvā''tithyavelāyāṃ gṛheṣu gṛhamedhinam |
brahmaṇyaṃ samayāceran rājanyā brahmaliṅginaḥ

राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तान् अर्थिनो दूरमागतान् ।
तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद् वयं कामयामहे

rājan viddhyatithīn prāptān arthino dūramāgatān |
tannaḥ prayaccha bhadraṃ te yad vayaṃ kāmayāmahe

किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किं अकार्यं असाधुभिः ।
किं न देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम्

kiṃ durmarṣaṃ titikṣūṇāṃ kiṃ akāryaṃ asādhubhiḥ |
kiṃ na deyaṃ vadānyānāṃ kaḥ paraḥ samadarśinām

योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् ।
नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः

yo'nityena śarīreṇa satāṃ geyaṃ yaśo dhruvam |
nācinoti svayaṃ kalpaḥ sa vācyaḥ śocya eva saḥ

हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर्बलिः ।
व्याधः कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः

hariścandro rantideva uñchavṛttiḥ śibirbaliḥ |
vyādhaḥ kapoto bahavo hyadhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ

स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि ।
राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत्

svarairākṛtibhistāṃstu prakoṣṭhairjyāhatairapi |
rājanyabandhūn vijñāya dṛṣṭapūrvānacintayat

राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति ।
ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम्

rājanyabandhavo hyete brahmaliṅgāni bibhrati |
dadāni bhikṣitaṃ tebhya ātmānamapi dustyajam

बलेर्नु श्रूयते कीर्तिः वितता दिक्ष्वकल्मषा ।
ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना

balernu śrūyate kīrtiḥ vitatā dikṣvakalmaṣā |
aiśvaryād bhraṃśitasyāpi vipravyājena viṣṇunā

श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे ।
जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट्

śriyaṃ jihīrṣatendrasya viṣṇave dvijarūpiṇe |
jānannapi mahīṃ prādād vāryamāṇo'pi daityarāṭ

जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना ।
देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः

jīvatā brāhmaṇārthāya ko nvarthaḥ kṣatrabandhunā |
dehena patamānena nehatā vipulaṃ yaśaḥ

इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् ।
हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि वः

ityudāramatiḥ prāha kṛṣṇārjunavṛkodarān |
he viprā vriyatāṃ kāmo dadāmyātmaśiro'pi vaḥ

युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे ।
युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्क्षिणः

yuddhaṃ no dehi rājendra dvandvaśo yadi manyase |
yuddhārthino vayaṃ prāptā rājanyā nānyakāṅkṣiṇaḥ

असौ वृकोदरः पार्थः तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् ।
अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम्

asau vṛkodaraḥ pārthaḥ tasya bhrātārjuno hyayam |
anayormātuleyaṃ māṃ kṛṣṇaṃ jānīhi te ripum

एवमावेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः ।
आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः

evamāvedito rājā jahāsoccaiḥ sma māgadhaḥ |
āha cāmarṣito mandā yuddhaṃ tarhi dadāmi vaḥ

न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा ।
मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः

na tvayā bhīruṇā yotsye yudhi viklavatejasā |
mathurāṃ svapurīṃ tyaktvā samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ

अयं तु वयसा तुल्यो नातिसत्त्वो न मे समः ।
अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम

ayaṃ tu vayasā tulyo nātisattvo na me samaḥ |
arjuno na bhaved yoddhā bhīmastulyabalo mama

इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् ।
द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहिः

ityuktvā bhīmasenāya prādāya mahatīṃ gadām |
dvitīyāṃ svayamādāya nirjagāma purād bahiḥ

ततः समे खले वीरौ संयुक्तावितरेतरौ ।
जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ

tataḥ same khale vīrau saṃyuktāvitaretarau |
jaghnaturvajrakalpābhyāṃ gadābhyāṃ raṇadurmadau

मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च ।
चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणोः

maṇḍalāni vicitrāṇi savyaṃ dakṣiṇameva ca |
caratoḥ śuśubhe yuddhaṃ naṭayoriva raṅgiṇoḥ

ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेषसन्निभः ।
गदयोः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोरिव दन्तिनोः

tataścaṭacaṭāśabdo vajraniṣpeṣasannibhaḥ |
gadayoḥ kṣiptayo rājan dantayoriva dantinoḥ

ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने
अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रून् ।
चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे
संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्योः

te vai gade bhujajavena nipātyamāne
anyonyatoṃ'sakaṭipādakarorujatrūn |
cūrṇībabhūvaturupetya yathārkaśākhe
saṃyudhyatordviradayoriva dīptamanvyoḥ

इत्थं तयोः प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ
क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरयःस्परशैरपिष्टाम् ।
शब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासीन्
निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थः

itthaṃ tayoḥ prahatayorgadayornṛvīrau
kruddhau svamuṣṭibhirayaḥsparaśairapiṣṭām |
śabdastayoḥ praharatoribhayorivāsīn
nirghātavajraparuṣastalatāḍanotthaḥ

तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षाबलौजसोः ।
निर्विशेषमभूद् युद्धं अक्षीणजवयोर्नृप

tayorevaṃ praharatoḥ samaśikṣābalaujasoḥ |
nirviśeṣamabhūd yuddhaṃ akṣīṇajavayornṛpa

एवं तयोर्महाराज युध्यतोः सप्तविंशतिः ।
दिनानि निरगंस्तत्र सुहृद्वन् निशि तिष्ठतोः

evaṃ tayormahārāja yudhyatoḥ saptaviṃśatiḥ |
dināni niragaṃstatra suhṛdvan niśi tiṣṭhatoḥ

एकदा मातुलेयं वै प्राह राजन् वृकोदरः ।
न शक्तोऽहं जरासन्धं निर्जेतुं युधि माधव

ekadā mātuleyaṃ vai prāha rājan vṛkodaraḥ |
na śakto'haṃ jarāsandhaṃ nirjetuṃ yudhi mādhava

शत्रोर्जन्ममृती विद्वान् जीवितं च जराकृतम् ।
पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः

śatrorjanmamṛtī vidvān jīvitaṃ ca jarākṛtam |
pārthamāpyāyayan svena tejasācintayaddhariḥ

सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शनः ।
दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया

sañcintyārivadhopāyaṃ bhīmasyāmoghadarśanaḥ |
darśayāmāsa viṭapaṃ pāṭayanniva saṃjñayā

तद्विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः ।
गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयामास भूतले

tadvijñāya mahāsattvo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
gṛhītvā pādayoḥ śatruṃ pātayāmāsa bhūtale

एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य सः ।
गुदतः पाटयामास शाखमिव महागजः

ekaṃ pādaṃ padākramya dorbhyāmanyaṃ pragṛhya saḥ |
gudataḥ pāṭayāmāsa śākhamiva mahāgajaḥ

एकपादोरुवृषण कटिपृष्ठस्तनांसके ।
एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशुः प्रजाः

ekapādoruvṛṣaṇa kaṭipṛṣṭhastanāṃsake |
ekabāhvakṣibhrūkarṇe śakale dadṛśuḥ prajāḥ

हाहाकारो महानासीत् निहते मगधेश्वरे ।
पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्यतौ

hāhākāro mahānāsīt nihate magadheśvare |
pūjayāmāsaturbhīmaṃ parirabhya jayācyatau

सहदेवं तत्तनयं भगवान्भूतभावनः ।
अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः ।
मोचयामास राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये

sahadevaṃ tattanayaṃ bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
abhyaṣiñcadameyātmā magadhānāṃ patiṃ prabhuḥ |
mocayāmāsa rājanyān saṃruddhā māgadhena ye