अध्याय 73: मुक्त राजाओं द्वारा श्रीकृष्ण की स्तुति

अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिताः ।
ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवाससः

ayute dve śatānyaṣṭau niruddhā yudhi nirjitāḥ |
te nirgatā giridroṇyāṃ malinā malavāsasaḥ

क्षुत्क्षामाः शुष्कवदनाः संरोधपरिकर्शिताः ।
ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम्

kṣutkṣāmāḥ śuṣkavadanāḥ saṃrodhaparikarśitāḥ |
dadṛśuste ghanaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam

श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् ।
चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

śrīvatsāṅkaṃ caturbāhuṃ padmagarbhāruṇekṣaṇam |
cāruprasannavadanaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् ।
किरीटहारकटक कटिसूत्राङ्गदाञ्चितम्

padmahastaṃ gadāśaṅkha rathāṅgairupalakṣitam |
kirīṭahārakaṭaka kaṭisūtrāṅgadāñcitam

भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया ।
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया

bhrājadvaramaṇigrīvaṃ nivītaṃ vanamālayā |
pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā

जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभिः ।
प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभिः पादयोर्हरेः

jighranta iva nāsābhyāṃ rambhanta iva bāhubhiḥ |
praṇemurhatapāpmāno mūrdhabhiḥ pādayorhareḥ

कृष्णसन्दर्शनाह्लाद ध्वस्तसंरोधनक्लमाः ।
प्रशशंसुर्हृषीकेशं गीर्भिः प्राञ्जलयो नृपाः

kṛṣṇasandarśanāhlāda dhvastasaṃrodhanaklamāḥ |
praśaśaṃsurhṛṣīkeśaṃ gīrbhiḥ prāñjalayo nṛpāḥ

नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराव्यय ।
प्रपन्ना पाहि नः कृष्ण निर्विण्णान् घोरसंसृतेः

namaste devadeveśa prapannārtiharāvyaya |
prapannā pāhi naḥ kṛṣṇa nirviṇṇān ghorasaṃsṛteḥ

नैनं नाथानुसूयामो मागधं मधुसूदन ।
अनुग्रहो यद् भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विभो

nainaṃ nāthānusūyāmo māgadhaṃ madhusūdana |
anugraho yad bhavato rājñāṃ rājyacyutirvibho

राज्यैश्वर्यमदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृपः ।
त्वन्मायामोहितोऽनित्या मन्यते सम्पदोऽचलाः

rājyaiśvaryamadonnaddho na śreyo vindate nṛpaḥ |
tvanmāyāmohito'nityā manyate sampado'calāḥ

मृगतृष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकाशयम् ।
एवं वैकारिकीं मायां अयुक्ता वस्तु चक्षते

mṛgatṛṣṇāṃ yathā bālā manyanta udakāśayam |
evaṃ vaikārikīṃ māyāṃ ayuktā vastu cakṣate

वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो
जिगीषयास्या इतरेतरस्पृधः ।
घ्नन्तः प्रजाः स्वा अतिनिर्घृणाः प्रभो
मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदाः

vayaṃ purā śrīmadanaṣṭadṛṣṭayo
jigīṣayāsyā itaretaraspṛdhaḥ |
ghnantaḥ prajāḥ svā atinirghṛṇāḥ prabho
mṛtyuṃ purastvāvigaṇayya durmadāḥ

त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा
दुरन्तवीर्येण विचालिताः श्रियः ।
कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया
विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते

ta eva kṛṣṇādya gabhīraraṃhasā
durantavīryeṇa vicālitāḥ śriyaḥ |
kālena tanvā bhavato'nukampayā
vinaṣṭadarpāścaraṇau smarāma te

अथो न राज्यम्मृगतृष्णिरूपितं
देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा ।
उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो
क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचनम्

atho na rājyammṛgatṛṣṇirūpitaṃ
dehena śaśvat patatā rujāṃ bhuvā |
upāsitavyaṃ spṛhayāmahe vibho
kriyāphalaṃ pretya ca karṇarocanam

तं नः समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयोः ।
स्मृतिर्यथा न विरमेद् अपि संसरतामिह

taṃ naḥ samādiśopāyaṃ yena te caraṇābjayoḥ |
smṛtiryathā na viramed api saṃsaratāmiha

कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने ।
प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः

kṛṣṇāya vāsudevāya haraye paramātmane |
praṇatakleśanāśāya govindāya namo namaḥ

संस्तूयमानो भगवान् राजभिर्मुक्तबन्धनैः ।
तानाह करुणस्तात शरण्यः श्लक्ष्णया गिरा

saṃstūyamāno bhagavān rājabhirmuktabandhanaiḥ |
tānāha karuṇastāta śaraṇyaḥ ślakṣṇayā girā

अद्य प्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेश्वरे ।
सुदृढा जायते भक्तिः बाढमाशंसितं तथा

adya prabhṛti vo bhūpā mayyātmanyakhileśvare |
sudṛḍhā jāyate bhaktiḥ bāḍhamāśaṃsitaṃ tathā

दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभाषिणः ।
श्रीयैश्वर्यमदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम्

diṣṭyā vyavasitaṃ bhūpā bhavanta ṛtabhāṣiṇaḥ |
śrīyaiśvaryamadonnāhaṃ paśya unmādakaṃ nṛṇām

हैहयो नहुषो वेनो रावणो नरकोऽपरे ।
श्रीमदाद् भ्रंशिताः स्थानाद् देवदैत्यनरेश्वराः

haihayo nahuṣo veno rāvaṇo narako'pare |
śrīmadād bhraṃśitāḥ sthānād devadaityanareśvarāḥ

भवन्त एतद् विज्ञाय देहाद्युत्पाद्यमन्तवत् ।
मां यजन्तोऽध्वरैर्युक्ताः प्रजा धर्मेण रक्षथ

bhavanta etad vijñāya dehādyutpādyamantavat |
māṃ yajanto'dhvarairyuktāḥ prajā dharmeṇa rakṣatha

संतन्वन्तः प्रजातन्तून् सुखं दुःखं भवाभवौ ।
प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ

saṃtanvantaḥ prajātantūn sukhaṃ duḥkhaṃ bhavābhavau |
prāptaṃ prāptaṃ ca sevanto maccittā vicariṣyatha

उदासीनाश्च देहादौ आत्मारामा धृतव्रताः ।
मय्यावेश्य मनः सम्यङ् मां अन्ते ब्रह्म यास्यथ

udāsīnāśca dehādau ātmārāmā dhṛtavratāḥ |
mayyāveśya manaḥ samyaṅ māṃ ante brahma yāsyatha

इत्यादिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वरः ।
तेषां न्ययुङ्क्त पुरुषान् स्त्रियो मज्जनकर्मणि

ityādiśya nṛpān kṛṣṇo bhagavān bhuvaneśvaraḥ |
teṣāṃ nyayuṅkta puruṣān striyo majjanakarmaṇi

सपर्यां कारयामास सहदेवेन भारत ।
नरदेवोचितैर्वस्त्रैः भूषणैः स्रग्विलेपनैः

saparyāṃ kārayāmāsa sahadevena bhārata |
naradevocitairvastraiḥ bhūṣaṇaiḥ sragvilepanaiḥ

भोजयित्वा वरान्नेन सुस्नातान् समलङ्कृतान् ।
भोगैश्च विविधैर्युक्तान् तांबूलाद्यैर्नृपोचितैः

bhojayitvā varānnena susnātān samalaṅkṛtān |
bhogaiśca vividhairyuktān tāṃbūlādyairnṛpocitaiḥ

ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डलाः ।
विरेजुर्मोचिताः क्लेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहाः

te pūjitā mukundena rājāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
virejurmocitāḥ kleśāt prāvṛḍante yathā grahāḥ

रथान् सदश्वान् आरोप्य मणिकाञ्चनभूषितान् ।
प्रीणय्य सुनृतैर्वाक्यैः स्वदेशान् प्रत्ययापयत्

rathān sadaśvān āropya maṇikāñcanabhūṣitān |
prīṇayya sunṛtairvākyaiḥ svadeśān pratyayāpayat

त एवं मोचिताः कृच्छ्रात् कृष्णेन सुमहात्मना ।
ययुस्तमेव ध्यायन्तः कृतानि च जगत्पतेः

ta evaṃ mocitāḥ kṛcchrāt kṛṣṇena sumahātmanā |
yayustameva dhyāyantaḥ kṛtāni ca jagatpateḥ

जगदुः प्रकृतिभ्यस्ते महापुरुषचेष्टितम् ।
यथान्वशासद् भगवान् तथा चक्रुरतन्द्रिताः

jagaduḥ prakṛtibhyaste mahāpuruṣaceṣṭitam |
yathānvaśāsad bhagavān tathā cakruratandritāḥ

जरासन्धं घातयित्वा भीमसेनेन केशवः ।
पार्थाभ्यां संयुतः प्रायात् सहदेवेन पूजितः

jarāsandhaṃ ghātayitvā bhīmasenena keśavaḥ |
pārthābhyāṃ saṃyutaḥ prāyāt sahadevena pūjitaḥ

गत्वा ते खाण्डवप्रस्थं शङ्खान् दध्मुर्जितारयः ।
हर्षयन्तः स्वसुहृदो दुर्हृदां चासुखावहाः

gatvā te khāṇḍavaprasthaṃ śaṅkhān dadhmurjitārayaḥ |
harṣayantaḥ svasuhṛdo durhṛdāṃ cāsukhāvahāḥ

तच्छ्रुत्वा प्रीतमनस इन्द्रप्रस्थनिवासिनः ।
मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्तमनोरथः

tacchrutvā prītamanasa indraprasthanivāsinaḥ |
menire māgadhaṃ śāntaṃ rājā cāptamanorathaḥ

अभिवन्द्याथ राजानं भीमार्जुनजनार्दनाः ।
सर्वमाश्रावयां चक्रुः आत्मना यदनुष्ठितम्

abhivandyātha rājānaṃ bhīmārjunajanārdanāḥ |
sarvamāśrāvayāṃ cakruḥ ātmanā yadanuṣṭhitam

निशम्य धर्मराजस्तत् केशवेनानुकम्पितम् ।
आनन्दाश्रुकलां मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन

niśamya dharmarājastat keśavenānukampitam |
ānandāśrukalāṃ muñcan premṇā novāca kiñcana