अध्याय 71: उद्धव की सलाह और इन्द्रप्रस्थ प्रस्थान

इत्युदीरितमाकर्ण्य देवऋषेरुद्धवोऽब्रवीत् ।
सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामतिः

ityudīritamākarṇya devaṛṣeruddhavo'bravīt |
sabhyānāṃ matamājñāya kṛṣṇasya ca mahāmatiḥ

यदुक्तं ऋषिणा देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया ।
कार्यं पैतृष्वसेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम्

yaduktaṃ ṛṣiṇā deva sācivyaṃ yakṣyatastvayā |
kāryaṃ paitṛṣvaseyasya rakṣā ca śaraṇaiṣiṇām

यष्टव्यम्राजसूयेन दिक् चक्रजयिना विभो ।
अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम

yaṣṭavyamrājasūyena dik cakrajayinā vibho |
ato jarāsutajaya ubhayārtho mato mama

अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति ।
यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः

asmākaṃ ca mahānartho hyetenaiva bhaviṣyati |
yaśaśca tava govinda rājño baddhān vimuñcataḥ

स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले ।
बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना

sa vai durviṣaho rājā nāgāyutasamo bale |
balināmapi cānyeṣāṃ bhīmaṃ samabalaṃ vinā

द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुतः ।
ब्रह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैः न प्रत्याख्याति कर्हिचित्

dvairathe sa tu jetavyo mā śatākṣauhiṇīyutaḥ |
brahmaṇyo'bhyarthito vipraiḥ na pratyākhyāti karhicit

ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः ।
हनिष्यति न सन्देहो द्वैरथे तव सन्निधौ

brahmaveṣadharo gatvā taṃ bhikṣeta vṛkodaraḥ |
haniṣyati na sandeho dvairathe tava sannidhau

निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयोः ।
हिरण्यगर्भः शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव

nimittaṃ paramīśasya viśvasarganirodhayoḥ |
hiraṇyagarbhaḥ śarvaśca kālasyārūpiṇastava

गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो
राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च ।
गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजायाः
पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च

gāyanti te viśadakarma gṛheṣu devyo
rājñāṃ svaśatruvadhamātmavimokṣaṇaṃ ca |
gopyaśca kuñjarapaterjanakātmajāyāḥ
pitrośca labdhaśaraṇā munayo vayaṃ ca

जरासन्धवधः कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते ।
प्रायः पाकविपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः

jarāsandhavadhaḥ kṛṣṇa bhūryarthāyopakalpate |
prāyaḥ pākavipākena tava cābhimataḥ kratuḥ

इत्युद्धव वचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् ।
देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन्

ityuddhava vaco rājan sarvatobhadramacyutam |
devarṣiryaduvṛddhāśca kṛṣṇaśca pratyapūjayan

अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुतः ।
भृत्यान् दारुकजैत्रादीन् अनुज्ञाप्य गुरून् विभुः

athādiśat prayāṇāya bhagavān devakīsutaḥ |
bhṛtyān dārukajaitrādīn anujñāpya gurūn vibhuḥ

निर्गमय्यावरोधान् स्वान् ससुतान् सपरिच्छदान् ।
सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् ।
सूतोपनीतं स्वरथं आरुहद् गरुडध्वजम्

nirgamayyāvarodhān svān sasutān saparicchadān |
saṅkarṣaṇamanujñāpya yadurājaṃ ca śatruhan |
sūtopanītaṃ svarathaṃ āruhad garuḍadhvajam

ततो रथद्विपभटसादिनायकैः
करालया परिवृत आत्मसेनया ।
मृदङ्ग भेर्यानक शङ्खगोमुखैः
प्रघोषघोषितककुभो निराक्रमत्

tato rathadvipabhaṭasādināyakaiḥ
karālayā parivṛta ātmasenayā |
mṛdaṅga bheryānaka śaṅkhagomukhaiḥ
praghoṣaghoṣitakakubho nirākramat

नृवाजिकाञ्चन शिबिकाभिरच्युतं
सहात्मजाः पतिमनु सुव्रता ययुः ।
वरांबराभरणविलेपनस्रजः
सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभिः

nṛvājikāñcana śibikābhiracyutaṃ
sahātmajāḥ patimanu suvratā yayuḥ |
varāṃbarābharaṇavilepanasrajaḥ
susaṃvṛtā nṛbhirasicarmapāṇibhiḥ

नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यनः
करेणुभिः परिजनवारयोषितः ।
स्वलङ्कृताः कटकुटिकम्बलाम्बराद्
उपस्करा ययुरधियुज्य सर्वतः

naroṣṭragomahiṣakharāśvataryanaḥ
kareṇubhiḥ parijanavārayoṣitaḥ |
svalaṅkṛtāḥ kaṭakuṭikambalāmbarād
upaskarā yayuradhiyujya sarvataḥ

बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरैः
वरायुधाभरणकिरीटवर्मभिः ।
दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवेः
यथार्णवः क्षुभिततिमिङ्गिलोर्मिभिः

balaṃ bṛhaddhvajapaṭachatracāmaraiḥ
varāyudhābharaṇakirīṭavarmabhiḥ |
divāṃśubhistumularavaṃ babhau raveḥ
yathārṇavaḥ kṣubhitatimiṅgilormibhiḥ

अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजितः
प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा ।
निशम्य तद्व्यवसितमाहृतार्हणो
मुकुन्दसन्दर्शननिर्वृतेन्द्रियः

atho muniryadupatinā sabhājitaḥ
praṇamya taṃ hṛdi vidadhad vihāyasā |
niśamya tadvyavasitamāhṛtārhaṇo
mukundasandarśananirvṛtendriyaḥ

राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा ।
मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम्

rājadūtamuvācedaṃ bhagavān prīṇayan girā |
mā bhaiṣṭa dūta bhadraṃ vo ghātayiṣyāmi māgadham

इत्युक्तः प्रस्थितो दूतो यथावद् अवदन् नृपान् ।
तेऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षवः

ityuktaḥ prasthito dūto yathāvad avadan nṛpān |
te'pi sandarśanaṃ śaureḥ pratyaikṣan yanmumukṣavaḥ

आनर्तसौवीरमरून् तीर्त्वा विनशनं हरिः ।
गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान्

ānartasauvīramarūn tīrtvā vinaśanaṃ hariḥ |
girīn nadīratīyāya puragrāmavrajākarān

ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् ।
पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत्

tato dṛṣadvatīṃ tīrtvā mukundo'tha sarasvatīm |
pañcālānatha matsyāṃśca śakraprasthamathāgamat

तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् ।
अजातशत्रुर्निरगात् सोपाध्यायः सुहृद्वृतः

tamupāgatamākarṇya prīto durdarśanaṃ nṛṇām |
ajātaśatrurniragāt sopādhyāyaḥ suhṛdvṛtaḥ

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा ।
अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणमिवादृतः

gītavāditraghoṣeṇa brahmaghoṣeṇa bhūyasā |
abhyayāt sa hṛṣīkeśaṃ prāṇāḥ prāṇamivādṛtaḥ

दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदयः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः ।
चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुनः पुनः

dṛṣṭvā viklinnahṛdayaḥ kṛṣṇaṃ snehena pāṇḍavaḥ |
cirād dṛṣṭaṃ priyatamaṃ sasvaje'tha punaḥ punaḥ

दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं
मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभः ।
लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो
हृष्यत्तनुर्विस्मृत लोकविभ्रमः

dorbhyāṃ pariṣvajya ramāmalālayaṃ
mukundagātraṃ nṛpatirhatāśubhaḥ |
lebhe parāṃ nirvṛtimaśrulocano
hṛṣyattanurvismṛta lokavibhramaḥ

तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो
भीमः स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रियः ।
यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा
प्रवृद्धबाष्पाः परिरेभिरेऽच्युतम्

taṃ mātuleyaṃ parirabhya nirvṛto
bhīmaḥ smayan premajalākulendriyaḥ |
yamau kirīṭī ca suhṛttamaṃ mudā
pravṛddhabāṣpāḥ parirebhire'cyutam

अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादितः ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हतः

arjunena pariṣvakto yamābhyāmabhivāditaḥ |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya vṛddhebhyaśca yathārhataḥ

मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् ।
सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमंत्रिणः

mānino mānayāmāsa kurusṛñjayakaikayān |
sūtamāgadhagandharvā vandinaścopamaṃtriṇaḥ

मृदङ्गशङ्खपटह वीणापणवगोमुखैः ।
ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगुः

mṛdaṅgaśaṅkhapaṭaha vīṇāpaṇavagomukhaiḥ |
brāhmaṇāścāravindākṣaṃ tuṣṭuvurnanṛturjaguḥ

एवं सुहृद्भिः पर्यस्तः पुण्यश्लोकशिखामणिः ।
संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम्

evaṃ suhṛdbhiḥ paryastaḥ puṇyaślokaśikhāmaṇiḥ |
saṃstūyamāno bhagavān viveśālaṅkṛtaṃ puram

संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयैः
चित्रध्वजैः कनकतोरणपूर्णकुम्भैः ।
मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्
गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम्

saṃsiktavartma kariṇāṃ madagandhatoyaiḥ
citradhvajaiḥ kanakatoraṇapūrṇakumbhaiḥ |
mṛṣṭātmabhirnavadukūlavibhūṣaṇasrag
gandhairnṛbhiryuvatibhiśca virājamānam

उद्दीप्तदीपबलिभिः प्रतिसद्म जाल
निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् ।
मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गैः
जुष्टं ददर्श भवनैः कुरुराजधाम

uddīptadīpabalibhiḥ pratisadma jāla
niryātadhūparuciraṃ vilasatpatākam |
mūrdhanyahemakalaśai rajatoruśṛṅgaiḥ
juṣṭaṃ dadarśa bhavanaiḥ kururājadhāma

प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्रम्
औत्सुक्यविश्लथितकेश दुकूलबन्धाः ।
सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे
द्रष्टुं ययुर्युवतयः स्म नरेन्द्रमार्गे

prāptaṃ niśamya naralocanapānapātram
autsukyaviślathitakeśa dukūlabandhāḥ |
sadyo visṛjya gṛhakarma patīṃśca talpe
draṣṭuṃ yayuryuvatayaḥ sma narendramārge

तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्विपद्भिः
कृष्णंसभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढाः ।
नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्य
सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन

tasmin susaṅkula ibhāśvarathadvipadbhiḥ
kṛṣṇaṃsabhāryamupalabhya gṛhādhirūḍhāḥ |
nāryo vikīrya kusumairmanasopaguhya
susvāgataṃ vidadhurutsmayavīkṣitena

ऊचुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्नीः
तारा यथोडुपसहाः किमकार्यमूभिः ।
यच्चक्षुषां पुरुषमौलिरुदारहास
लीलावलोककलयोत्सवमातनोति

ūcuḥ striyaḥ pathi nirīkṣya mukundapatnīḥ
tārā yathoḍupasahāḥ kimakāryamūbhiḥ |
yaccakṣuṣāṃ puruṣamaulirudārahāsa
līlāvalokakalayotsavamātanoti

तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गलपाणयः ।
चक्रुः सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनसः

tatra tatropasaṅgamya paurā maṅgalapāṇayaḥ |
cakruḥ saparyāṃ kṛṣṇāya śreṇīmukhyā hatainasaḥ

अन्तःपुरजनैः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्ललोचनैः ।
ससम्भ्रमैरभ्युपेतः प्राविशद् राजमन्दिरम्

antaḥpurajanaiḥ prītyā mukundaḥ phullalocanaiḥ |
sasambhramairabhyupetaḥ prāviśad rājamandiram

पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् ।
प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् सस्नुषा परिषस्वजे

pṛthā vilokya bhrātreyaṃ kṛṣṇaṃ tribhuvaneśvaram |
prītātmotthāya paryaṅkāt sasnuṣā pariṣasvaje

गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादृतः ।
पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः

govindaṃ gṛhamānīya devadeveśamādṛtaḥ |
pūjāyāṃ nāvidat kṛtyaṃ pramodopahato nṛpaḥ

पितृस्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् ।
स्वयं च कृष्णया राजन् भगिन्या चाभिवन्दितः

pitṛsvasurgurustrīṇāṃ kṛṣṇaścakre'bhivādanam |
svayaṃ ca kṛṣṇayā rājan bhaginyā cābhivanditaḥ

श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वशः ।
आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा

śvaśrvā sañcoditā kṛṣṇā kṛṣṇapatnīśca sarvaśaḥ |
ānarca rukmiṇīṃ satyāṃ bhadrāṃ jāmbavatīṃ tathā

कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् ।
अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वासःस्रङ्मण्डनादिभिः

kālindīṃ mitravindāṃ ca śaibyāṃ nāgnajitīṃ satīm |
anyāścābhyāgatā yāstu vāsaḥsraṅmaṇḍanādibhiḥ

सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् ।
ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम्

sukhaṃ nivāsayāmāsa dharmarājo janārdanam |
sasainyaṃ sānugāmatyaṃ sabhāryaṃ ca navaṃ navam

तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुतः ।
मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता

tarpayitvā khāṇḍavena vahniṃ phālgunasaṃyutaḥ |
mocayitvā mayaṃ yena rājñe divyā sabhā kṛtā

उवास कतिचिन् मासान् राज्ञः प्रियचिकीर्षया ।
विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृतः

uvāsa katicin māsān rājñaḥ priyacikīrṣayā |
viharan rathamāruhya phālgunena bhaṭairvṛtaḥ