अध्याय 70: श्रीकृष्ण की दिनचर्या और बन्दी राजाओं का सन्देश

अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् ।
गृहीतकण्ठ्यः पतिभिः भाधव्यो विरहातुराः

athoṣasyupavṛttāyāṃ kukkuṭān kūjato'śapan |
gṛhītakaṇṭhyaḥ patibhiḥ bhādhavyo virahāturāḥ

वयांस्यरूरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनः ।
गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभिः

vayāṃsyarūruvan kṛṣṇaṃ bodhayantīva vandinaḥ |
gāyatsvaliṣvanidrāṇi mandāravanavāyubhiḥ

मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यद् अतिशोभनम् ।
परिरम्भणविश्लेषात् प्रियबाह्वन्तरं गता

muhūrtaṃ taṃ tu vaidarbhī nāmṛṣyad atiśobhanam |
parirambhaṇaviśleṣāt priyabāhvantaraṃ gatā

ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधवः ।
दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमसः परम्

brāhme muhūrta utthāya vāryupaspṛśya mādhavaḥ |
dadhyau prasannakaraṇa ātmānaṃ tamasaḥ param

एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययं
स्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् ।
ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभिः
स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम्

ekaṃ svayaṃjyotirananyamavyayaṃ
svasaṃsthayā nityanirastakalmaṣam |
brahmākhyamasyodbhavanāśahetubhiḥ
svaśaktibhirlakṣitabhāvanirvṛtim

अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि
क्रियाकलापं परिधाय वाससी ।
चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो
हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यतः

athāpluto'mbhasyamale yathāvidhi
kriyākalāpaṃ paridhāya vāsasī |
cakāra sandhyopagamādi sattamo
hutānalo brahma jajāpa vāgyataḥ

उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मनः कलाः ।
देवान् ऋषीन् पितॄन् वृद्धान् विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान्

upasthāyārkamudyantaṃ tarpayitvātmanaḥ kalāḥ |
devān ṛṣīn pitṝn vṛddhān viprānabhyarcya cātmavān

धेनूनां रुक्मश्रृङ्गीणां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् ।
पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम्

dhenūnāṃ rukmaśrṛṅgīṇāṃ sādhvīnāṃ mauktikasrajām |
payasvinīnāṃ gṛṣṭīnāṃ savatsānāṃ suvāsasām

ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलैः सह ।
अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने

dadau rūpyakhurāgrāṇāṃ kṣaumājinatilaiḥ saha |
alaṅkṛtebhyo viprebhyo badvaṃ badvaṃ dine dine

गोविप्रदेवतावृद्ध गुरून् भूतानि सर्वशः ।
नमस्कृत्यात्मसंभूतीः मङ्गलानि समस्पृशत्

govipradevatāvṛddha gurūn bhūtāni sarvaśaḥ |
namaskṛtyātmasaṃbhūtīḥ maṅgalāni samaspṛśat

आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् ।
वासोभिर्भूषणैः स्वीयैः दिव्यस्रग् अनुलेपनैः

ātmānaṃ bhūṣayāmāsa naralokavibhūṣaṇam |
vāsobhirbhūṣaṇaiḥ svīyaiḥ divyasrag anulepanaiḥ

अवेक्ष्याज्यं तथाऽऽदर्शं गोवृषद्विजदेवताः ।
कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्तःपुरचारिणाम् ।
प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत

avekṣyājyaṃ tathā''darśaṃ govṛṣadvijadevatāḥ |
kāmāṃśca sarvavarṇānāṃ paurāntaḥpuracāriṇām |
pradāpya prakṛtīḥ kāmaiḥ pratoṣya pratyanandata

संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्ताम्बूलानुलेपनैः ।
सुहृदः प्रकृतीर्दारान् उपायुङ्क्त ततः स्वयम्

saṃvibhajyāgrato viprān sraktāmbūlānulepanaiḥ |
suhṛdaḥ prakṛtīrdārān upāyuṅkta tataḥ svayam

तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् ।
सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रतः

tāvat sūta upānīya syandanaṃ paramādbhutam |
sugrīvādyairhayairyuktaṃ praṇamyāvasthito'grataḥ

गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत् ।
सात्यक्युद्धवसंयुक्तः पूर्वाद्रिमिव भास्करः

gṛhītvā pāṇinā pāṇī sārathestamathāruhat |
sātyakyuddhavasaṃyuktaḥ pūrvādrimiva bhāskaraḥ

ईक्षितोऽन्तःपुरस्त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितैः ।
कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगात् जातहासो हरन् मनः

īkṣito'ntaḥpurastrīṇāṃ savrīḍapremavīkṣitaiḥ |
kṛcchrād visṛṣṭo niragāt jātahāso haran manaḥ

सुधर्माख्यां सभां सर्वैः वृष्णिभिः परिवारितः ।
प्राविशद् यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग षडूर्मयः

sudharmākhyāṃ sabhāṃ sarvaiḥ vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ |
prāviśad yanniviṣṭānāṃ na santyaṅga ṣaḍūrmayaḥ

तत्रोपविष्टः परमासने विभुः
बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् ।
वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो
यथोडुराजो दिवि तारकागणैः

tatropaviṣṭaḥ paramāsane vibhuḥ
babhau svabhāsā kakubho'vabhāsayan |
vṛto nṛsiṃhairyadubhiryadūttamo
yathoḍurājo divi tārakāgaṇaiḥ

तत्रोपमंत्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् ।
उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवैः पृथक्

tatropamaṃtriṇo rājan nānāhāsyarasairvibhum |
upatasthurnaṭācāryā nartakyastāṇḍavaiḥ pṛthak

मृदङ्गवीणामुरज वेणुतालदरस्वनैः ।
ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिनः

mṛdaṅgavīṇāmuraja veṇutāladarasvanaiḥ |
nanṛturjagustuṣṭuvuśca sūtamāgadhavandinaḥ

तत्राहुर्ब्राह्मणाः केचित् आसीना ब्रह्मवादिनः ।
पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः

tatrāhurbrāhmaṇāḥ kecit āsīnā brahmavādinaḥ |
pūrveṣāṃ puṇyayaśasāṃ rājñāṃ cākathayan kathāḥ

तत्रैकः पुरुषो राजन् आगतोऽपूर्वदर्शनः ।
विज्ञापितो भगवते प्रतीहारैः प्रवेशितः

tatraikaḥ puruṣo rājan āgato'pūrvadarśanaḥ |
vijñāpito bhagavate pratīhāraiḥ praveśitaḥ

स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः ।
राज्ञामावेदयद् दुखं जरासन्धनिरोधजम्

sa namaskṛtya kṛṣṇāya pareśāya kṛtāñjaliḥ |
rājñāmāvedayad dukhaṃ jarāsandhanirodhajam

ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपाः ।
प्रसह्य रुद्धास्तेनासन् अयुते द्वे गिरिव्रजे

ye ca digvijaye tasya sannatiṃ na yayurnṛpāḥ |
prasahya ruddhāstenāsan ayute dve girivraje

कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन ।
वयं त्वां शरणं यामो भवभीताः पृथग्धियः

kṛṣṇa kṛṣṇāprameyātman prapannabhayabhañjana |
vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ yāmo bhavabhītāḥ pṛthagdhiyaḥ

लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः
कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे ।
यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां
सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै

loko vikarmanirataḥ kuśale pramattaḥ
karmaṇyayaṃ tvadudite bhavadarcane sve |
yastāvadasya balavāniha jīvitāśāṃ
sadyaśchinattyanimiṣāya namo'stu tasmai

लोके भवाञ्जगदिनः कलयावतीर्णः
सद् रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्यः ।
कश्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीश
किं वा जनः स्वकृतमृच्छति तन्न विद्मः

loke bhavāñjagadinaḥ kalayāvatīrṇaḥ
sad rakṣaṇāya khalanigrahaṇāya cānyaḥ |
kaścit tvadīyamatiyāti nideśamīśa
kiṃ vā janaḥ svakṛtamṛcchati tanna vidmaḥ

स्वप्नायितं नृपसुखं परतंत्रमीश
शश्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहामः ।
हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं
क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह

svapnāyitaṃ nṛpasukhaṃ parataṃtramīśa
śaśvadbhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ |
hitvā tadātmani sukhaṃ tvadanīhalabhyaṃ
kliśyāmahe'tikṛpaṇāstava māyayeha

तन्नो भवान् प्रणतशोकहराङ्घ्रियुग्मो
बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् ।
यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेको
बिभ्रद् रुरोध भवने मृगराडिवावीः

tanno bhavān praṇataśokaharāṅghriyugmo
baddhān viyuṅkṣva magadhāhvayakarmapāśāt |
yo bhūbhujo'yutamataṅgajavīryameko
bibhrad rurodha bhavane mṛgarāḍivāvīḥ

यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्र
भग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम् ।
जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदर्पो
युष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद्विधेहि

yo vai tvayā dvinavakṛtva udāttacakra
bhagno mṛdhe khalu bhavantamanantavīryam |
jitvā nṛlokanirataṃ sakṛdūḍhadarpo
yuṣmatprajā rujati no'jita tadvidhehi

इति मागधसंरुद्धा भवद्दर्शनकाङ्क्षिणः ।
प्रपन्नाः पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम्

iti māgadhasaṃruddhā bhavaddarśanakāṅkṣiṇaḥ |
prapannāḥ pādamūlaṃ te dīnānāṃ śaṃ vidhīyatām

राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षिः परमद्युतिः ।
बिभ्रत् पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रविः

rājadūte bruvatyevaṃ devarṣiḥ paramadyutiḥ |
bibhrat piṅgajaṭābhāraṃ prādurāsīd yathā raviḥ

तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्वलोकेश्वरेश्वरः ।
ववन्द उत्थितः शीर्ष्णा ससभ्यः सानुगो मुदा

taṃ dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ sarvalokeśvareśvaraḥ |
vavanda utthitaḥ śīrṣṇā sasabhyaḥ sānugo mudā

सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् ।
बभाषे सुनृतैर्वाक्यैः श्रद्धया तर्पयन् मुनिम्

sabhājayitvā vidhivat kṛtāsanaparigraham |
babhāṣe sunṛtairvākyaiḥ śraddhayā tarpayan munim

अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणां अकुतोभयम् ।
ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः

api svidadya lokānāṃ trayāṇāṃ akutobhayam |
nanu bhūyān bhagavato lokān paryaṭato guṇaḥ

न हि तेऽविदितं किञ्चित् लोकेषु ईश्वर कर्तृषु ।
अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीर्षितम्

na hi te'viditaṃ kiñcit lokeṣu īśvara kartṛṣu |
atha pṛcchāmahe yuṣmān pāṇḍavānāṃ cikīrṣitam

दृष्टा माया ते बहुशो दुरत्यया
माया विभो विश्वसृजश्च मायिनः ।
भूतेषु भूमंश्चरतः स्वशक्तिभिः
वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्भुतम्

dṛṣṭā māyā te bahuśo duratyayā
māyā vibho viśvasṛjaśca māyinaḥ |
bhūteṣu bhūmaṃścarataḥ svaśaktibhiḥ
vahnerivacchannaruco na me'dbhutam

तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं
स्वमाययेदं सृजतो नियच्छतः ।
यद् विद्यमानात् मतयावभासते
तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने

tavehitaṃ ko'rhati sādhu vedituṃ
svamāyayedaṃ sṛjato niyacchataḥ |
yad vidyamānāt matayāvabhāsate
tasmai namaste svavilakṣaṇātmane

जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं
न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरतः ।
लीलावतारैः स्वयशः प्रदीपकं
प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये

jīvasya yaḥ saṃsarato vimokṣaṇaṃ
na jānato'narthavahāccharīrataḥ |
līlāvatāraiḥ svayaśaḥ pradīpakaṃ
prājvālayattvā tamahaṃ prapadye

अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् ।
राज्ञः पैतृष्वसेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्

athāpyāśrāvaye brahma naralokaviḍambanam |
rājñaḥ paitṛṣvaseyasya bhaktasya ca cikīrṣitam

यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः ।
पारमेष्ठ्यकामो नृपतिः तद्भवाननुमोदताम्

yakṣyati tvāṃ makhendreṇa rājasūyena pāṇḍavaḥ |
pārameṣṭhyakāmo nṛpatiḥ tadbhavānanumodatām

तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादयः ।
दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विनः

tasmin deva kratuvare bhavantaṃ vai surādayaḥ |
didṛkṣavaḥ sameṣyanti rājānaśca yaśasvinaḥ

श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् पूयन्तेऽन्तेवसायिनः ।
तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिनः

śravaṇāt kīrtanād dhyānāt pūyante'ntevasāyinaḥ |
tava brahmamayasyeśa kimutekṣābhimarśinaḥ

यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां
भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् ।
मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो
गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम्

yasyāmalaṃ divi yaśaḥ prathitaṃ rasāyāṃ
bhūmau ca te bhuvanamaṅgala digvitānam |
mandākinīti divi bhogavatīti cādho
gaṅgeti ceha caraṇāmbu punāti viśvam

तत्र तेष्वात्मपक्षेष्व गृह्णत्सु विजिगीषया ।
वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशवः

tatra teṣvātmapakṣeṣva gṛhṇatsu vijigīṣayā |
vācaḥ peśaiḥ smayan bhṛtyamuddhavaṃ prāha keśavaḥ

त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन् मंत्रार्थतत्त्ववित् ।
अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत्

tvaṃ hi naḥ paramaṃ cakṣuḥ suhṛn maṃtrārthatattvavit |
athātra brūhyanuṣṭheyaṃ śraddadhmaḥ karavāma tat

इत्युपामंत्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् ।
निदेशं शिरसाऽऽधाय उद्धवः प्रत्यभाषत

ityupāmaṃtrito bhartrā sarvajñenāpi mugdhavat |
nideśaṃ śirasā''dhāya uddhavaḥ pratyabhāṣata