अध्याय 69: प्रत्येक महल में नारद को श्रीकृष्ण के दर्शन

नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् ।
कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षुः स्म नारदः

narakaṃ nihataṃ śrutvā tathodvāhaṃ ca yoṣitām |
kṛṣṇenaikena bahvīnāṃ tad didṛkṣuḥ sma nāradaḥ

चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत् पृथक् ।
गृहेषु द्व्यष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्

citraṃ bataitadekena vapuṣā yugapat pṛthak |
gṛheṣu dvyaṣṭasāhasraṃ striya eka udāvahat

इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् ।
पुष्पितोपवनाराम द्विजालिकुलनादिताम्

ityutsuko dvāravatīṃ devarṣirdraṣṭumāgamat |
puṣpitopavanārāma dvijālikulanāditām

उत्फुल्लेन्दीवराम्भोज कह्लारकुमुदोत्पलैः ।
छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंससारसैः

utphullendīvarāmbhoja kahlārakumudotpalaiḥ |
churiteṣu saraḥsūccaiḥ kūjitāṃ haṃsasārasaiḥ

प्रासादलक्षैर्नवभिः जुष्टां स्फाटिकराजतैः ।
महामरकतप्रख्यैः स्वर्णरत्नपरिच्छदैः

prāsādalakṣairnavabhiḥ juṣṭāṃ sphāṭikarājataiḥ |
mahāmarakataprakhyaiḥ svarṇaratnaparicchadaiḥ

विभक्तरथ्यापथचत्वरापणैः
शालासभाभी रुचिरां सुरालयैः ।
संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं
पतत्पताका ध्वजवारितातपाम्

vibhaktarathyāpathacatvarāpaṇaiḥ
śālāsabhābhī rucirāṃ surālayaiḥ |
saṃsiktamārgāṅganavīthidehalīṃ
patatpatākā dhvajavāritātapām

तस्यामन्तःपुरं श्रीमद् अर्चितं सर्वधिष्ण्यपैः ।
हरेः स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम्

tasyāmantaḥpuraṃ śrīmad arcitaṃ sarvadhiṣṇyapaiḥ |
hareḥ svakauśalaṃ yatra tvaṣṭrā kārtsnyena darśitam

तत्र षोडशभिः सद्म सहस्रैः समलङ्कृतम् ।
विवेशैकतमं शौरेः पत्नीनां भवनं महत्

tatra ṣoḍaśabhiḥ sadma sahasraiḥ samalaṅkṛtam |
viveśaikatamaṃ śaureḥ patnīnāṃ bhavanaṃ mahat

विष्टब्धं विद्रुमस्तंभैः वैदूर्यफलकोत्तमैः ।
इन्द्रनीलमयैः कुड्यैः जगत्या चाहतत्विषा

viṣṭabdhaṃ vidrumastaṃbhaiḥ vaidūryaphalakottamaiḥ |
indranīlamayaiḥ kuḍyaiḥ jagatyā cāhatatviṣā

वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभिः ।
दान्तैरासनपर्यङ्कैः मण्युत्तमपरिष्कृतैः

vitānairnirmitaistvaṣṭrā muktādāmavilambibhiḥ |
dāntairāsanaparyaṅkaiḥ maṇyuttamapariṣkṛtaiḥ

दासीभिर्निष्ककण्ठीभिः सुवासोभिरलङ्कृतम् ।
पुम्भिः सकञ्चुकोष्णीष सुवस्त्रमणिकुण्डलैः

dāsībhirniṣkakaṇṭhībhiḥ suvāsobhiralaṅkṛtam |
pumbhiḥ sakañcukoṣṇīṣa suvastramaṇikuṇḍalaiḥ

रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त
ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग ।
नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षैः
निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्तः

ratnapradīpanikaradyutibhirnirasta
dhvāntaṃ vicitravalabhīṣu śikhaṇḍino'ṅga |
nṛtyanti yatra vihitāgurudhūpamakṣaiḥ
niryāntamīkṣya ghanabuddhaya unnadantaḥ

तस्मिन्समानगुणरूपवयःसुवेष
दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या ।
विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म
दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या

tasminsamānaguṇarūpavayaḥsuveṣa
dāsīsahasrayutayānusavaṃ gṛhiṇyā |
vipro dadarśa camaravyajanena rukma
daṇḍena sātvatapatiṃ parivījayantyā

तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री
पर्यङ्कतः सकलधर्मभृतां वरिष्ठः ।
आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट
जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे

taṃ sannirīkṣya bhagavān sahasotthitaśrī
paryaṅkataḥ sakaladharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
ānamya pādayugalaṃ śirasā kirīṭa
juṣṭena sāñjaliravīviśadāsane sve

तस्यावनिज्य चरणौ तदपः स्वमूर्ध्ना
बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि ।
ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं
तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम्

tasyāvanijya caraṇau tadapaḥ svamūrdhnā
bibhrajjagadgurutamo'pi satāṃ patirhi |
brahmaṇyadeva iti yadguṇanāma yuktaṃ
tasyaiva yaccaraṇaśaucamaśeṣatīrtham

संपूज्य देवऋषिवर्यमृषिः पुराणो
नारायणो नरसखो विधिनोदितेन ।
वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं
प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्

saṃpūjya devaṛṣivaryamṛṣiḥ purāṇo
nārāyaṇo narasakho vidhinoditena |
vāṇyābhibhāṣya mitayāmṛtamiṣṭayā taṃ
prāha prabho bhagavate karavāma he kim

नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे
मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् ।
निःश्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां
स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु

naivādbhutaṃ tvayi vibho'khilalokanāthe
maitrī janeṣu sakaleṣu damaḥ khalānām |
niḥśreyasāya hi jagatsthitirakṣaṇābhyāṃ
svairāvatāra urugāya vidāma suṣṭhu

दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं
ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं
ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्

dṛṣṭaṃ tavāṅghriyugalaṃ janatāpavargaṃ
brahmādibhirhṛdi vicintyamagādhabodhaiḥ |
saṃsārakūpapatitottaraṇāvalambaṃ
dhyāyaṃścarāmyanugṛhāṇa yathā smṛtiḥ syāt

ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्याः स नारदः ।
योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया

tato'nyadāviśad gehaṃ kṛṣṇapatnyāḥ sa nāradaḥ |
yogeśvareśvarasyāṅga yogamāyāvivitsayā

दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च ।
पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः

dīvyantamakṣaistatrāpi priyayā coddhavena ca |
pūjitaḥ parayā bhaktyā pratyutthānāsanādibhiḥ

पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदाऽऽयातो भवानिति ।
क्रियते किं नु पूर्णानां अपूर्णैरस्मदादिभिः

pṛṣṭaścāviduṣevāsau kadā''yāto bhavāniti |
kriyate kiṃ nu pūrṇānāṃ apūrṇairasmadādibhiḥ

अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु ।
स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम्

athāpi brūhi no brahman janmaitacchobhanaṃ kuru |
sa tu vismita utthāya tūṣṇīmanyadagād gṛham

तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् ।
ततोऽन्यस्मिन्गृहेऽपश्यन् मज्जनाय कृतोद्यमम्

tatrāpyacaṣṭa govindaṃ lālayantaṃ sutān śiśūn |
tato'nyasmingṛhe'paśyan majjanāya kṛtodyamam

जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखैः ।
भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम्

juhvantaṃ ca vitānāgnīn yajantaṃ pañcabhirmakhaiḥ |
bhojayantaṃ dvijān kvāpi bhuñjānamavaśeṣitam

क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् ।
एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु

kvāpi sandhyāmupāsīnaṃ japantaṃ brahma vāgyatam |
ekatra cāsicarmābhyāṃ carantamasivartmasu

अश्वैर्गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् ।
क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः

aśvairgajai rathaiḥ kvāpi vicarantaṃ gadāgrajam |
kvacicchayānaṃ paryaṅke stūyamānaṃ ca vandibhiḥ

मंत्रयन्तं च कस्मिंश्चित् मंत्रिभिश्चोद्धवादिभिः ।
जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम्

maṃtrayantaṃ ca kasmiṃścit maṃtribhiścoddhavādibhiḥ |
jalakrīḍārataṃ kvāpi vāramukhyābalāvṛtam

कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गाः स्वलङ्कृताः ।
इतिहासपुराणानि श्रृण्वन्तं मङ्गलानि च

kutraciddvijamukhyebhyo dadataṃ gāḥ svalaṅkṛtāḥ |
itihāsapurāṇāni śrṛṇvantaṃ maṅgalāni ca

हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे ।
क्वापि धर्मं सेवमानं अर्थकामौ च कुत्रचित्

hasantaṃ hāsakathayā kadācit priyayā gṛhe |
kvāpi dharmaṃ sevamānaṃ arthakāmau ca kutracit

ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् ।
शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगैः सपर्यया

dhyāyantamekamāsīnaṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param |
śuśrūṣantaṃ gurūn kvāpi kāmairbhogaiḥ saparyayā

कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् ।
कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम्

kurvantaṃ vigrahaṃ kaiścit sandhiṃ cānyatra keśavam |
kutrāpi saha rāmeṇa cintayantaṃ satāṃ śivam

पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्युपयापनम् ।
दारैर्वरैस्तत्सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः

putrāṇāṃ duhitṝṇāṃ ca kāle vidhyupayāpanam |
dārairvaraistatsadṛśaiḥ kalpayantaṃ vibhūtibhiḥ

प्रस्थापनोपनयनैः अपत्यानां महोत्सवान् ।
वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे

prasthāpanopanayanaiḥ apatyānāṃ mahotsavān |
vīkṣya yogeśvareśasya yeṣāṃ lokā visismire

यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितैः ।
पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभिः

yajantaṃ sakalān devān kvāpi kratubhirūrjitaiḥ |
pūrtayantaṃ kvacid dharmaṃ kūrpārāmamaṭhādibhiḥ

चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् ।
घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवैः

carantaṃ mṛgayāṃ kvāpi hayamāruhya saindhavam |
ghnantaṃ tatra paśūn medhyān parītaṃ yadupuṅgavaiḥ

अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिषु अन्तःपुरगृहादिषु ।
क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया

avyaktaliṅgaṃ prakṛtiṣu antaḥpuragṛhādiṣu |
kvaciccarantaṃ yogeśaṃ tattadbhāvabubhutsayā

अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्निव ।
योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीं ईयुषो गतिम्

athovāca hṛṣīkeśaṃ nāradaḥ prahasanniva |
yogamāyodayaṃ vīkṣya mānuṣīṃ īyuṣo gatim

विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् ।
योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया

vidāma yogamāyāste durdarśā api māyinām |
yogeśvarātman nirbhātā bhavatpādaniṣevayā

अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाऽऽप्लुतान् ।
पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनीम्

anujānīhi māṃ deva lokāṃste yaśasā''plutān |
paryaṭāmi tavodgāyan līlā bhuvanapāvanīm

ब्रह्मन्धन्नस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता ।
तच्छिक्षयन्लोकमिमं आस्थितः पुत्र मा खिदः

brahmandhannasya vaktāhaṃ kartā tadanumoditā |
tacchikṣayanlokamimaṃ āsthitaḥ putra mā khidaḥ

इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् ।
तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह

ityācarantaṃ saddharmān pāvanān gṛhamedhinām |
tameva sarvageheṣu santamekaṃ dadarśa ha

कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् ।
मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुकः

kṛṣṇasyānantavīryasya yogamāyāmahodayam |
muhurdṛṣṭvā ṛṣirabhūd vismito jātakautukaḥ

इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना ।
सम्यक् सभाजितः प्रीतः तमेवानुस्मरन् ययौ

ityarthakāmadharmeṣu kṛṣṇena śraddhitātmanā |
samyak sabhājitaḥ prītaḥ tamevānusmaran yayau

एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो
नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्तिः ।
रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां
सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्टः

evaṃ manuṣyapadavīmanuvartamāno
nārāyaṇo'khilabhavāya gṛhītaśaktiḥ |
reme'ṅga ṣoḍaśasahasravarāṅganānāṃ
savrīḍasauhṛdanirīkṣaṇahāsajuṣṭaḥ

यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतुः
कर्माण्यनन्यविषयाणि हरीश्चकार
यस्त्वङ्ग गायति श्रृणोत्यनुमोदते वा
भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे

yānīha viśvavilayodbhavavṛttihetuḥ
karmāṇyananyaviṣayāṇi harīścakāra
yastvaṅga gāyati śrṛṇotyanumodate vā
bhaktirbhavedbhagavati hyapavargamārge