अध्याय 6: पूतना का उद्धार

नन्दः पथि वचः शौरेः न मृषेति विचिन्तयन् ।
हरिं जगाम शरणं उत्पातागमशङ्कितः

nandaḥ pathi vacaḥ śaureḥ na mṛṣeti vicintayan |
hariṃ jagāma śaraṇaṃ utpātāgamaśaṅkitaḥ

कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी ।
शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु

kaṃsena prahitā ghorā pūtanā bālaghātinī |
śiśūṃścacāra nighnantī puragrāmavrajādiṣu

न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु ।
कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुः यातुधान्यश्च तत्र हि

na yatra śravaṇādīni rakṣoghnāni svakarmasu |
kurvanti sātvatāṃ bhartuḥ yātudhānyaśca tatra hi

सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् ।
योषित्वा माययाऽऽत्मानं प्राविशत् कामचारिणी

sā khecaryekadotpatya pūtanā nandagokulam |
yoṣitvā māyayā''tmānaṃ prāviśat kāmacāriṇī

तां केशबन्ध व्यतिषक्तमल्लिकां
बृहन्नितंब स्तनकृच्छ्रमध्यमाम् ।
सुवाससं कल्पितकर्णभूषण
त्विषोल्लसत् कुन्तलमण्डिताननाम्

tāṃ keśabandha vyatiṣaktamallikāṃ
bṛhannitaṃba stanakṛcchramadhyamām |
suvāsasaṃ kalpitakarṇabhūṣaṇa
tviṣollasat kuntalamaṇḍitānanām

वल्गुस्मितापाङ्ग विसर्गवीक्षितैः
मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् ।
अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं
गोप्यः श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम्

valgusmitāpāṅga visargavīkṣitaiḥ
mano harantīṃ vanitāṃ vrajaukasām |
amaṃsatāmbhojakareṇa rūpiṇīṃ
gopyaḥ śriyaṃ draṣṭumivāgatāṃ patim

बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून्
यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् ।
बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं
ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि

bālagrahastatra vicinvatī śiśūn
yadṛcchayā nandagṛhe'sadantakam |
bālaṃ praticchannanijorutejasaṃ
dadarśa talpe'gnimivāhitaṃ bhasi

विबुध्य तां बालक मारिकाग्रहं
चराचरात्मा स निमीलितेक्षणः ।
अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं
यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधीः

vibudhya tāṃ bālaka mārikāgrahaṃ
carācarātmā sa nimīlitekṣaṇaḥ |
anantamāropayadaṅkamantakaṃ
yathoragaṃ suptamabuddhirajjudhīḥ

तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां
वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् ।
वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते
निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम्

tāṃ tīkṣṇacittāmativāmaceṣṭitāṃ
vīkṣyāntarā koṣaparicchadāsivat |
varastriyaṃ tatprabhayā ca dharṣite
nirīkṣyamāṇe jananī hyatiṣṭhatām

तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं ।
घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ ।
गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्
प्राणैः समं रोषसमन्वितोऽपिबत्

tasmin stanaṃ durjaravīryamulbaṇaṃ |
ghorāṅkamādāya śiśordadāvatha |
gāḍhaṃ karābhyāṃ bhagavān prapīḍya tat
prāṇaiḥ samaṃ roṣasamanvito'pibat

सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी
निष्पीड्य मानाखिलजीवमर्मणि ।
विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहुः
प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह

sā muñca muñcālamiti prabhāṣiṇī
niṣpīḍya mānākhilajīvamarmaṇi |
vivṛtya netre caraṇau bhujau muhuḥ
prasvinnagātrā kṣipatī ruroda ha

तस्याः स्वनेनातिगभीररंहसा
साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा ।
रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जनाः
पेतुः क्षितौ वज्रनिपात शङ्कया

tasyāḥ svanenātigabhīraraṃhasā
sādrirmahī dyauśca cacāla sagrahā |
rasā diśaśca pratinedire janāḥ
petuḥ kṣitau vajranipāta śaṅkayā

निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसुः
व्यादाय केशांश्चरणौ भुजावपि ।
प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता
वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप

niśācarītthaṃ vyathitastanā vyasuḥ
vyādāya keśāṃścaraṇau bhujāvapi |
prasārya goṣṭhe nijarūpamāsthitā
vajrāhato vṛtra ivāpatannṛpa

पतमानोऽपि तद्देह त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् ।
चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत् तदद्भुतम्

patamāno'pi taddeha trigavyūtyantaradrumān |
cūrṇayāmāsa rājendra mahadāsīt tadadbhutam

ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दर नासिकम् ।
गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम्

īṣāmātrogradaṃṣṭrāsyaṃ girikandara nāsikam |
gaṇḍaśailastanaṃ raudraṃ prakīrṇāruṇamūrdhajam

अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोह भीषणम् ।
बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोय ह्रदोदरम्

andhakūpagabhīrākṣaṃ pulināroha bhīṣaṇam |
baddhasetubhujorvaṅghri śūnyatoya hradodaram

सन्तत्रसुः स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्यः कलेवरम् ।
पूर्वं तु तन्निःस्वनित भिन्नहृत्कर्ण मस्तकाः

santatrasuḥ sma tadvīkṣya gopā gopyaḥ kalevaram |
pūrvaṃ tu tanniḥsvanita bhinnahṛtkarṇa mastakāḥ

बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तं अकुतोभयम् ।
गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसंभ्रमाः

bālaṃ ca tasyā urasi krīḍantaṃ akutobhayam |
gopyastūrṇaṃ samabhyetya jagṛhurjātasaṃbhramāḥ

यशोदा रोहिणीभ्यां ताः समं बालस्य सर्वतः ।
रक्षां विदधिरे सम्यक् गोपुच्छभ्रमणादिभिः

yaśodā rohiṇībhyāṃ tāḥ samaṃ bālasya sarvataḥ |
rakṣāṃ vidadhire samyak gopucchabhramaṇādibhiḥ

गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् ।
रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभिः

gomūtreṇa snāpayitvā punargorajasārbhakam |
rakṣāṃ cakruśca śakṛtā dvādaśāṅgeṣu nāmabhiḥ

गोप्यः संस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयोः पृथक् ।
न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुर्वत

gopyaḥ saṃspṛṣṭasalilā aṅgeṣu karayoḥ pṛthak |
nyasyātmanyatha bālasya bījanyāsamakurvata

अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू
यज्ञोऽच्युतः कटितटं जठरं हयास्यः ।
हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं
विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वरः कम्

avyādajo'ṅghri maṇimāṃstava jānvathorū
yajño'cyutaḥ kaṭitaṭaṃ jaṭharaṃ hayāsyaḥ |
hṛtkeśavastvadura īśa inastu kaṇṭhaṃ
viṣṇurbhujaṃ mukhamurukrama īśvaraḥ kam

चक्र्यग्रतः सहगदो हरिरस्तु पश्चात् ।
त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च ।
कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्रः
तार्क्ष्यः क्षितौ हलधरः पुरुषः समन्तात्

cakryagrataḥ sahagado harirastu paścāt |
tvatpārśvayordhanurasī madhuhājanaśca |
koṇeṣu śaṅkha urugāya uparyupendraḥ
tārkṣyaḥ kṣitau haladharaḥ puruṣaḥ samantāt

इन्द्रियाणि हृषीकेशः प्राणान्नारायणोऽवतु ।
श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं मनो योगेश्वरोऽवतु

indriyāṇi hṛṣīkeśaḥ prāṇānnārāyaṇo'vatu |
śvetadvīpapatiścittaṃ mano yogeśvaro'vatu

पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिं आत्मानं भगवान्परः ।
क्रीडन्तं पातु गोविन्दः शयानं पातु माधवः

pṛśnigarbhastu te buddhiṃ ātmānaṃ bhagavānparaḥ |
krīḍantaṃ pātu govindaḥ śayānaṃ pātu mādhavaḥ

व्रजन्तमव्याद् वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रियः पतिः ।
भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्करः

vrajantamavyād vaikuṇṭha āsīnaṃ tvāṃ śriyaḥ patiḥ |
bhuñjānaṃ yajñabhuk pātu sarvagrahabhayaṅkaraḥ

डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहाः ।
भूतप्रेत पिशाचाश्च यक्षरक्षो विनायकाः

ḍākinyo yātudhānyaśca kuṣmāṇḍā ye'rbhakagrahāḥ |
bhūtapreta piśācāśca yakṣarakṣo vināyakāḥ

कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादयः ।
उन्मादा ये ह्यपस्मारा देह प्राणेन्द्रियद्रुहः

koṭarā revatī jyeṣṭhā pūtanā mātṛkādayaḥ |
unmādā ye hyapasmārā deha prāṇendriyadruhaḥ

स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये ।
सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोः नामग्रहणभीरवः

svapnadṛṣṭā mahotpātā vṛddhā bālagrahāśca ye |
sarve naśyantu te viṣṇoḥ nāmagrahaṇabhīravaḥ

इति प्रणयबद्धाभिः गोपीभिः कृतरक्षणम् ।
पाययित्वा स्तनं माता संन्यवेशयदात्मजम्

iti praṇayabaddhābhiḥ gopībhiḥ kṛtarakṣaṇam |
pāyayitvā stanaṃ mātā saṃnyaveśayadātmajam

तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गताः ।
विलोक्य पूतनादेहं बभूवुः अतिविस्मिताः

tāvannandādayo gopā mathurāyā vrajaṃ gatāḥ |
vilokya pūtanādehaṃ babhūvuḥ ativismitāḥ

नूनं बतर्षिः सञ्जातो योगेशो वा समास सः ।
स एव दृष्टो ह्युत्पातो यद् आहानकदुन्दुभिः

nūnaṃ batarṣiḥ sañjāto yogeśo vā samāsa saḥ |
sa eva dṛṣṭo hyutpāto yad āhānakadundubhiḥ

कलेवरं परशुभिः छित्त्वा तत्ते व्रजौकसः ।
दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम्

kalevaraṃ paraśubhiḥ chittvā tatte vrajaukasaḥ |
dūre kṣiptvāvayavaśo nyadahan kāṣṭhaveṣṭitam

दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभः ।
उत्थितः कृष्णनिर्भुक्त सपद्याहतपाप्मनः

dahyamānasya dehasya dhūmaścāgurusaurabhaḥ |
utthitaḥ kṛṣṇanirbhukta sapadyāhatapāpmanaḥ

पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना ।
जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम्

pūtanā lokabālaghnī rākṣasī rudhirāśanā |
jighāṃsayāpi haraye stanaṃ dattvāpa sadgatim

किं पुनः श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने ।
यच्छन्प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा

kiṃ punaḥ śraddhayā bhaktyā kṛṣṇāya paramātmane |
yacchanpriyatamaṃ kiṃ nu raktāstanmātaro yathā

पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितैः ।
अङ्गं यस्याः समाक्रम्य भगवान् अपिबत् स्तनम्

padbhyāṃ bhaktahṛdisthābhyāṃ vandyābhyāṃ lokavanditaiḥ |
aṅgaṃ yasyāḥ samākramya bhagavān apibat stanam

यातुधान्यपि सा स्वर्गं अवाप जननीगतिम् ।
कृष्णभुक्तस्तनक्षीराः किमु गावोऽनुमातरः

yātudhānyapi sā svargaṃ avāpa jananīgatim |
kṛṣṇabhuktastanakṣīrāḥ kimu gāvo'numātaraḥ

पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् ।
भगवान् देवकीपुत्रः कैवल्याद्यखिलप्रदः

payāṃsi yāsāmapibat putrasnehasnutānyalam |
bhagavān devakīputraḥ kaivalyādyakhilapradaḥ

तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् ।
न पुनः कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसंभवः

tāsāmavirataṃ kṛṣṇe kurvatīnāṃ sutekṣaṇam |
na punaḥ kalpate rājan saṃsāro'jñānasaṃbhavaḥ

कटधूमस्य सौरभ्यं अवघ्राय व्रजौकसः ।
किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययुः

kaṭadhūmasya saurabhyaṃ avaghrāya vrajaukasaḥ |
kimidaṃ kuta eveti vadanto vrajamāyayuḥ

ते तत्र वर्णितं गोपैः पूतना गमनादिकम् ।
श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिताः

te tatra varṇitaṃ gopaiḥ pūtanā gamanādikam |
śrutvā tannidhanaṃ svasti śiśoścāsan suvismitāḥ

नन्दः स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधीः ।
मूर्ध्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह

nandaḥ svaputramādāya pretyāgatamudāradhīḥ |
mūrdhnyupāghrāya paramāṃ mudaṃ lebhe kurūdvaha

य एतत्पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुतम् ।
श्रृणुयात् श्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम्

ya etatpūtanāmokṣaṃ kṛṣṇasyārbhakamadbhutam |
śrṛṇuyāt śraddhayā martyo govinde labhate ratim